S'Alighera est assetiada in unu lembo de terra incraradu subra de su mare, longu sa gai narada "Riviera de su Corallo". S'ala de intro est ricu de sitos archeològicos chi torrant a artziare a s'edade preistòrica. Sa tzitade cunservat una forte identidade linguìstica e culturale catalana e unu tzentru istòricu meda significativu, de aèrgiu de su Batorghentos, in su cale s'insertat su rilevante cumplessu monumentale de San Francesco. Mancant fontes documentàrias chi atestent s'impiantu de su cumplessu de San Francesco, chi rapresentat unu de sos monumentos prus dèchidos e significativos de s'architetura tardogòtica e de su Rinaschimentu in Sardigna.
Sos istudiosos nd'ant collocadu la fràigat intre su 1480 e su 1598. In su 1488 su pintore tolosano Joan Barcelo ammaniaiat sa doratura de sas tàulas de su retablo de collocare in s'altare majore de sa crèsia, fatu chi autorizat a ipotizare chi a su mancu custa ùrtima esseret giai costruida. De s'istòricu de su Seschentos Francisco de Vico s'imparat de una derrota acontèssida in su 1593, chi aiat interessadu su corpus tzentrale de sa crèsia e diversas capellas; su totu fiat istadu torradu a costrùere intro su 1598.
Su cumplessu de San Francesco oe si presentat frutu de custas duas fases edificatorie. S'ala prus antiga est su chiostru, de sa fine de su sèculu XV, a fundu retangulare cun arcos a totu de ses subra de pilastros tzilìndricos e otagonales iscumpassados dae capitellos in manera lèbia decorados. A su matessi perìodu torrat a artziare su campanile, chi movet de una base cuadrada pro sighire cun setzione otagonale in sos pranos artos, terminanti cun una punta.
Sa crèsia oe est in tres navadas, scandita de arcos a totu de ses subra de pilastros, cun capellas laterales e àbside poligonale. Sa navada tzentrale est bortada a carrada, mentras sas navatelle tenent bias a crusiera. De sa fàbrica tardogòtica, mononavata, restant su presbitèriu pentagonale cun bia istellare (de sa matessi artària de sa navada tzentrale), a cale s'atzedet a traessu de un'arcu trìunfa·las costituidu de un'arcada subra de pilastros a fàsciu, sas capellas serentes a su coro (tres a d., duos a s.) e cuddas bighinas a sa fatzada (un'a d. e un'a s.). Sa segunda capella de s. serente a su presbitèriu tenet bia istellare. Sunt in notare unos cantos capitellos in sos arcos de intrada de sas capellas matessi, cun elaboradas rafiguratziones antropomorfas e fitomorfe tìpicas de sos motivos decorativos de marca gòticu-catalana.
Totu s'ala tzentrale de sa crèsia est istada torrada a costrùere in su sèculu XVI, cando si fiant agiuntos sas navadas laterales e si fiant adeguados sas arcadas a s'amprura de sas capellas pretzedentes. Sa fatzada, non perpendiculare a s'àula, presentat unu portale de su Chimbighentos architravato, decoradu cun s'istemma frantziscanu contornato de una sèrie de motivos ornamentales, a s'in subra de su cale s'aberit unu rosone a dòighi rajos giuntos dae archetos a ses agudu.

Istòria de sos istùdios
S'istoriografia est concorde in su collocare su fàbricu de su cumplessu cunventuale de San Frantziscu de S'Alighera a sa fine de su sèculu XV. Renata Serra (1984), sighida dae Aldo Sari (1985, 1990), ipotizat sa provenièntzia de sas maestranze e de sos modellos de sa penìsula ibèrica. Subra de sa falsariga de custos contributos protzedint publicatziones prus reghentes, comente a su volùmene de Luciano Deriu (2000).

Bibliografia
F. de Vico, Historia generale de s'isla, y reyno de Sardeña. Dividida en seis partes. Barcelona, por Lorenço Déu, 1639, vol IV, cap. 12, c. 50;
V. Angius, S'Alighera, in Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna. Torinu, G. Maspero, 1833, vol. Sos, pp. 77-126;
C. Maltesu, Arte in Sardigna de su V a su XVIII. Roma, De Luca, 1962, p. 20;
R. Serra, S'architetura sardu-catalana, in I Catalanos in Sardigna, a cura de J. Carbonell; F. Manconi. Cinisello Balsamo, Silvana, 1984, pp. 125-154;
A. Sari, Contribuidu a s'istòria de s'architetura tardogòtica in Sardigna. Sa crèsia de San Frantziscu de S'Alighera, in Studios in onore de Giovanni Lilliu pro su de setanta cumpleannos suos, a cura de G. Sotgiu. Casteddu, Stef, 1985, pp. 127-151;
A. Sari, Architetura frantziscana. Contribuidu a s'istòria de s'arte in Sardigna, "Archìviu Istòricu Sardu de Sassari", vol. XII (1986), pp. 244-246;
A. Sari, S'architetura in S'Alighera de su XV a su sèculu XVII, "Biblioteca Frantziscana Sarda", vol. IV (1990), pp. 175-240;
San Frantziscu de S'Alighera, Crèsia e cumplessu monumentale, a cura de A. Nughes, S'Alighera, Editziones de su sole, 1991
F. Segni Pulvirenti - A. Sari, Architetura tardogòtica e de influssu de su Rinaschimentu. Nùgoro, Ilisso, 1994, sch. 22;
L. Deriu, S'Alighera, sa tzitade antiga. Imàgines e aia cursadu, Sassari, C. Delfino , 2000, pp. 118-121.

Comente arribbare
S'Alighera s'agatat a belle 37 km de Sassari, longu sa SS 127 bis. Su cumplessu cunventuale de San Francesco est assetiadu in su coro de su tzentru istòricu, longu sa bia Carlo Alberto chi de su portu arribbat finas a sa pratza Sulis.