Biddamatraxa, Parcu Monumentu Naturale S'Ortu Mannu

Parcu Monumentu Naturale S'Ortu Mannu. Foto de Marta Cincotti, 2025, de Catàlogu BBCC

S'àrea birde de S'Ortu Mannu si caraterizat comente a un'oliveto monumentale istòricu, cun una superfìtzie atuale de belle 12–13 ètaros. S'orìgine sua torrat a artziare a su Medioevu, ma cun pretzedentes possìbiles giai in època romana o finas pùnica. Segundu unos cantos istùdios, su giassu cunservat rastros archeològicos chi sugerint s'esistèntzia de una villa romana e de una faina olearia. In su cursu de sos sèculos XII–XIII s'olivicoltura fiat istada rilantzada in s'àrea suta de s'impulsu de sos mòngios benedetinos, chi impiantarono su primu nùcleu de s'oliveto atuale. S'interessu pro sa coltura de s'olivo aiat sighidu posca durante su domìniu pisanu e, mescamente, durante cuddu ispagnolu, cando sa populatzione fiat istada intzentivada a innestare olivastri; cada innestu nou garantiat sa propiedade de su fundu a su chi tenet deretu, mancari su terrinu fiat de unu àteru propietàriu. Custu sistema at creadu in su tempus una peculiare situatzione giurìdica: sa separatzione intre sa propiedade de s'àrbore e sa de sa terra. Su giassu est istadu reconnotu comente a monumentu naturale de sa Regione Sardigna. S'àrea acasàgiat in prus de setighentos esemplares de Olea europaea L., medas de sos cales pluriseculares, innestati intre su XIV e su sèculu XVII subra de olivastri preesistentes. L'àrboras, istesiados s'unu de s'àteru in modu regulare, si presentant cun tuvas massissas, contorti e nodosos, chi crompent a bortas tzircunferèntzias superioras a sos deghe metros. Intre totus ispicat s'esemplare nòdidu comente a “Ischit Reina”, sa “reina” de s'oliveto, su sìmbulu bividore de su giassu: tenet una tuva de unos 16 metros de tzircunferèntzia e un'edade istimada a inghìriu a sos 900 annos, un'intre sos ulivi prus imponentes de s'intreu batzinu mediterràneu. Su cumplessu si còllocat a sos pees de su montigru subra de cale s'ergono sos rùderes de su casteddu medievale de Gioiosa Guardia (XII-sèculu XIII), chi dòminat su paisàgiu e contribuit a rèndere su giassu de istraordinàriu ammaju, in cale natura e istòria si fundent in un'unicum. Su disponimentu ispatziosu de sos àrbores e s'ausèntzia de sottobosco permitent una pertzetzione nida e contina de sas formas iscultòreas de sas tuvas, esaltende su caràtere monumentale de su logu. Oe s'oliveto cunservat non petzi unu valore ambientale e paisagìsticu, ma fintzas unu significadu identitàriu e comunitàriu, ca sos ulivi sighint a èssere coltivados e accuditi, mantenende bivat una traditzione seculare de produtzione olearia e de gosamentu colletivu.

Aspetos de interessu
S'Ortu Mannu rapresentat un'esèmpiu ùnicu de oliveto monumentale mediterràneu, cun in prus de 700 esemplares pluriseculares. S'ammenta si distinghet pro s'etzetzionale valèntzia iscenogràfica dada dae sa monumentalidade de sos ulivi seculares, dispostos in un'ispàtziu unitàriu chi cunferit a su cumplessu s'aspetu de unu museu a chelu abertu. Sas formas contorte de sas tuvas, cun tuvu e aberturas naturales, assument caràtere iscultòreu e cunferint a s'ambiente unu forte cumponente plàsticu e espressiva. Sa ripetitzione regulare de sos esemplares gènerat una secuèntzia visiva chi ghiat sa mirada in profundidade, creende mustradas ritmate e ammajadoras. S'amprura de sas chiome, chi si stagliano contra s'isfundu de su montigru de Gioiosa Guardia, produet unu cuntrastu intre sa massa arbòrea e s'abertura de su paisàgiu in tundu, annoditende su ligàmene intre natura e istòria. S'imponente ulivo denumenadu “Ischit Reina” tenet una tuva de unos 16 metros de tzircunferèntzia, un'edade istimada a inghìriu a sos 900 annos, e s'afirmat comente a un'intre sos ulivi prus imponentes de s'intreu batzinu mediterràneu.