Orosei, Crèsia de San Giagu Majore

Su monumentu est assetiadu subra de una frorida de roca granìtica (m 984 s.l.m.) cun ampru domìniu subra de sa pranura de Pratobello.
Sa parrochiale de Orosei est cunsiderada una de sas prus ammajadoras realizatziones architetònicas de s'ìsula e acuntentat in prenu, cun gràtzia totu de su Setighentos, sos bisòngios de arredu urbanu a cale aspiraiant sos architetos barocos.
De sa crèsia si tenent noas finas dae su sèculu XIV ma s'atuale assentu suo est frutu de sos traballos de ampliamentu aviados durante su sèculu XVII e giutos a tèrmine in su 1794 essende retore Ignazio Masala de Orosei.
In su San Giagu Majore su puntu de addòbiu de un'agiornadu annestru architetònicu e estètica cun una dignitosa situatzione costrutiva preesistente si manifestat in sa solutzione, fortzis ùnica, de costruire, isfrutende un'atrividu espediente iscenogràficu, una fatzada subra de sa fiancada d. e in s'articolatzione a inghìriu a sa cùpula de sa crusiera de una sèrie de capellas presbiteriali, fintzas issas cupolate. Etotu sa difusione de sas cùpulas in Sardigna podet èssere cunsiderada comente beru e etotu mudada de su gustu autòctonu chi pigat corpus in su sèculu XVIII e pertocat non pagos edifìtzios sacros in totu sas zonas de s'ìsula.
A s'internu, a dispetu de sas variatziones prospèticas chi investint, a sua insaputa, su visitadore chi intrat a crèsia dae su costàgiu d. proende una pesada de ismarrimentu, s'orìginat una pesada de miraculosa fusione ispatziale gràtzias a sa multiplicatzione de sos ambientes cupolati in s'àrea de su presbitèriu.
Sa fatzada, chi in su cumplessu paret torrare a cramare su schematismo de un'ancona de linna, est partzida in manera architetònica de una robusta e aggettante curnisa marcapiano in duos òrdines: cuddu superiore est coronadu dae unu tìmpanu triangulare e si giunghet a cuddu sutastante pro mèdiu de duos chertas.
A sa lineare e candida superfìtzie de sa fatzada si contraponet, subra de sa d., su movimentadu grupu de sas cùpulas - totus cun su mantu de tèulas in cotu - e de sa svettante e asciuta turre campanaria.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est ogetu de una sintètica ischeda in su volùmene de Salvatore Naitza subra de s'architetura tardoseicentesca e purista (1992).

Bibliografia
V. Mòvida, Dae su Gòticu a su Barocu in Sardigna, Tàtari, Carlo Delfino, 1982;
S. Naitza, Architetura de su tardu '600 a su classitzismu purista. Nùgoro, Ilisso, 1992, ischeda 33.