Su territòriu de Aristanis est ricu meda de documentatzione archeològica de s'edade preistòrica. Aende·si formada subra de unu tzentru de orìgine bizantina, sa tzitade fiat istadu capitale de su giuigadu de Aristanis e aiat mantentu s'importu suo fintzas in sos sèculos sutzessivos.
In Sardigna s'Òrdine frantziscanu est presente de su 1230 e in su 1253 a Aristanis fiat giai istabilidu su cunventu de San Frantziscu. Non si tenent noas documentàrias subra de sa fàbrica gòtica de sa crèsia. A su cumintzu de s'Otighentos versaiat in unu grave istadu de degradu, meda chi s'artzipìscamu Giuanne Maria Bua aiat detzìdidu de la fàghere riedificare ex novo, prusaprestu chi la restaurare. Gasi in su 1835 fiat istada distruida e su 17 freàrgiu de s'annu sutzessivu fiat istada beneita sa prima pedra de sa crèsia noa, chi si deviat pesare subra de progetu de su pradu tataresu Antonio Cano, unu protetu de sos beros chi aiat istudiadu in s'Acadèmia de San Luca a Roma. S'edifìtziu aiat crolladu su 18 cabudanni de su 1838, in antis chi esseret pesada sa cùpula. De su rilievu chi ancora restat de su cumplessu crèsia-cunventu e de sas suas adiacenze si deduit chi sa cùpula teniat forma ellìtica, comente a costùmene pro sas òperas de su Cano. Pagu tempus a pustis, s'incàrrigu fiat coladu a su prus importante architetu sardu de su sèculu XIX, su casteddàiu Gaetano Cima. Lu progeto, cunsignadu su 18 cabudanni 1841, fiat istadu aprovadu su 22 abrile 1842; duncas aiant cumintzadu sos traballos. S'edifìtziu, torradu a costrùere segundu sas formas de su Classitzismu purista, in su santugaine de su 1847 fiat istadu torradu a abèrrere a su cultu.
A sa prima metade de su sèculu XIII faghent a assignare petzi pagas istruturas muràrias aiat inclùdidu in su cunventu, comente a unu tretu de paramentu muràriu in filari bicromi de contzas in vulcanite e arenaria, chi acasàgiat una monofora cun centina ogivale in manera dòpia strombata. A s'ùrtimu bator unu de su matessi sèculu s'ascrient su portale de su chiostru, ogivale cun chìgiu a puntas dae diamante, e sas largas lughes dispostas in su prospetu de su monastèriu cara a sa crèsia majore, a centina semitzircolare cun ghiera incrinada.
Semper a s'ùrtimu bator unu de su sèculu XIII si datat sa fatzada de sa crèsia, de cale restat sa portzione inferiora s., larga m 8,63, in contzas de vulcanite e carcare de mèdia pezzatura, cumpresa intre s'ispigru medianu chi acasagiaiat su portale e sa parasta de àngulu manca. Issa basat subra unu zoccolo cun sabata e presentat una pitica colunna, cun capitellu, comente a cuddos de sas aiais paradu de àngulu, insertada longu su spigolo de su pilastru angulare. Sa superfìtzie murària fiat partzida in tres ispigros de arcadas subra de colonnine a fàsciu. In s'ispigru s. sunt sos restos de un'istàtua; in cuddu mèdiant fiat su portale. Sas arcadas ogivali strombate chi iscumpassant sos ispigros presentant modanature gòticas. S'arcada manca est ribattuta in artu de una curnisa timpanata, mentras cudda dereta de unu chìgiu archiacuto, cun decoradura a motivos vegetales.
S'atuale edifìtziu est in fundu tzentrale, cun duas capellas pro ladu e una profunda àbside semitzircolare. De sa capella a manca s'atzedet, tràmite unu piticu ambiente, a sa sagrestia. Sa fatzada, a cale s'atzedet de un'ampra scalinata de oto istradeddas, est pretzèdida dae unu pronao timpanato, chi basat subra bator colunnas e duos pilastros. Totu sos amparos sunt iscumpassados dae capitellos iònicos. Su prospetu acasàgiat unu grandu portale medianu e duos laterales simmètricos de minores dimensiones. Su corpus tzentrale de s'edifìtziu est cobertu dae una grandu cùpula emisfèrica, impostada subra de unu tamburu tzilìndricu e iscumpassada dae una lanterna poligonale.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est ogetu de sintèticas ischedas in sos volùmenes de sa collana "Istòria de s'arte in Sardigna" subra de s'architetura romànica (1993), tardoseicentesca e purista (1992).

Bibliografia
V. Angius, boghe "Aristanis", in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna, XIII, Torinu, G. Maspero, 1845;
D. Scano, Istòria de s'Arte in Sardigna de su XI a su sèculu XIV, Casteddu-Tàtari, Montorsi, 1907;
R. Delogu, S'architetura de su Medioevu in Sardigna, Roma, Sa Libreria de s'Istadu, 1953;
R. Bonu, Aristanis in sa Crèsia majore sua e in sas crèsias suas, Casteddu, Fossataro, 1973;
A. Saiu Deidda, "S'antigu portale de su chiostru de S. Francesco in Aristanis", in Biblioteca Frantziscana Sarda, I, n. 1, 1987;
A. Sari, "S'òpera architetònica de Antonio Cano intre neocinquecentismo e rigore neoclàssicu", in Biblioteca Frantziscana Sarda, I, n. 1, 1987;
S. Naitza, Architetura de su tardu '600 a su classitzismu purista. Nùgoro, Ilisso, 1992, ischeda 83;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 149;
A. Pillittu, Artzidiòtzesi de Aristanis, collana "Aiat pedidu e arte sacra in Sardigna", Casteddu, Zonza, 2003.