Sa domo s'insertat in un'àrea manna a beru amparada chi acasàgiat su museu de su Cumpèndiu Garibaldinu, a su sòlitu visitabile.
Giuseppe Garibaldi si fiat istabilidu a Caprera in unu perìodu difìtzile in manera piessigna, a pustis de sa morte de Anita, sa ruta de sa Repùblica romana, s'abbandonu de sos fìgios, e aiat agatadu in custu ambiente s'atmosfera ideale pro sos ùrtimos bintisès annos de sa vida sua. Su cumplessu est situadu in un'ambiente ammajadore in manera piessigna pro sa bighinàntzia a su mare, cun sa roca granìtica affiorante e sa tìpica vegetatzione mediterrànea.
Sa domo est simpre: bianca, in muratura, cun su cobertura a terratza, sìmile a paritzas de sas abitatziones chi issu aiat tentu ocasione de bìdere in sos longos annos passados in Montevideo e in sos àteros logos in cales aiat cumbàtidu pro sa libertade de sos pòpulos sudamericanos. Garibaldi aiat cumintzadu a la costruire in su 1856, pagos meses a pustis de s'arribu suo a Caprera. S'annu pretzedente, cun s'eredade lasciatagli de su frade Felice, aiat detzìdidu de acuistare metade de s'ìsula. carchi tempus, paris a su fìgiu, chi tando teniat sèighi annos, aiat dormidu in un'ovile restauradu. Posca si fiat trasferidu a una domighedda de linna, cunservada ancora oe, cumintzende in su matessi tempus su fàbricu de sa "Domo Bianca", cumpletada a pustis de un'annu.
Sa bìsita a sa Domo Bianca tenet cumintzu de su pàtiu, ue sunt tòddidos fusiles, sciabole, baionette, sa bandera niedda de sos repartos de assaltu e cudda uruguaiana. Inoghe sunt fintzas sa càscia de campu e sa rete metàllica chi aiat acumpangiadu s'eroe a sas campagnas de gherra e sa carrozzella donada a su generale de su Comunu de Milanu in su 1880. Subra de su muru unu pregevole re-tràidu de Giuseppe Garibaldi, esecutadu dae J. Shotton a oru de su mercantile Commonwealth. De su pàtiu si colat a sa càmera dae letu, a su cumintzu de sas fìgias; risaltano unu pregevole armàrgiu in raighinat cun curnisas a forte intagliate, s'iscrivania e sa pianola, amentu de s'amore de su generale pro sa mùsica; su comodinu costa de su letu fiat istadu realizadu personalmente de Garibaldi mentras su letu ortopèdicu est cuddu subra de cale s'eroe fiat coladu bona parte de su tempus in sos ùrtimos annos de sa vida sua. Subra de sos muros, retratos de sos fìgios e de sa mugere e subra de su letu una grandu fotografia de su coju de Garibaldi in su ghennàrgiu de su 1882. Contigua est sa càmera de su fìgiu Manlio, cun sos arredos originales; intre sos diferentes ogetos ispicat lu modellent de unu velieru cun su cale Garibaldi insinnaiat a su fìgiu nomencladuras e manovras marinare e, in una teca, una pitica corazza e un'elmu donados a Manlio de unu garibaldinu. Sos matessi ogetos aparint in una fotografia ovale subra de su muru, bestidos dae su pitzocu. Un'armàrgiu tardosettecentesco rapresentat fortzis su mòbile prus pregevole intre cuddos presentes in sa Domo Bianca e custoit sa divisa de Manlio, tenente de vascellu de sa Marina italiana. Sa càmera attigua est sa de Delia, torrada a costrùere in s'aspetu chi cun probabilidade teniat cando l'istaiat sa fìgia de Garibaldi. Benit posca sa coghina cun s'ampra tziminera dae pedra, acostagiadu dae su forru, sa lumera a petròliu, sa pompa de s'abba, su girarrosto. Su vanu sutzessivu est oe destinadu a aposentu de sos cimeli e bi sunt custoidos sos ogetos prus personales de s'eroe. A s. de su percursu est istadu remontadu su cubeddu de sa prima domo de Garibaldi, cun su creìngiu chi apartenet a sa mama, sa mesa tunda, s'angoliera, su divanu Luigi Filippo. A sos muros, duos pintados dae sos sugetos famados: Garibaldi e su majore Lèbiu chi carrant Anita morente, còpia de Pietro Bouvier (Milanu, Museu de su Risorgimentu), e Don Giovanni Veridade, còpia esecutada a sos primos de su Noighentos de Vincenzo Stagnani de su retratu pintadu dae Silvestro Ligat in su 1865 (Milanu, Tzìvica Regorta de sas Istampas); subra su divanu est collocadu lu pintadu cun sa Fua de Anita. In s'armàrgiu-vetrina sos bestidos de Garibaldi: su poncho, su manteddu biancu cun giustacuore, sa camisa ruja. In sas bacheche, ogetos de vària natura; intre sos àteros, sa gai narada balla de Aspromonte (non pro àteru no est tzertu si cudda autèntica siat in su Museu de su Risorgimentu de Torinu), s'atzendinu donadu a Garibaldi de Antonio Meucci in Amèrica e unas cantas candelas tricolores fraigadas apuntu in sa butega de su Meucci. Subra de su cassetone unu plàsticu in ortigu rapresentat sa batalla de Solferino; a sos muros, atestados de nòmina a presidente onoràriu de medas assòtzios, intre sos cales su de sa Sotziedade Àtea (Venètzia, 1879). Si colat a su salotto, aposentu dae letu de Garibaldi a sa data de fràigu de s'edifìtziu: unu scrittoio in nughe, unu canterano, una specchiera, a sos chirros duos mòbiles cun libros, sa tziminera e, subra, su retratu a ògiu de Rosita, la fìgiat de bator annos morta in Montevideo. Risaltano su retratu de su coronellu Venancio Flores, antagonista polìticu de s'eroe ca fautore de un'istrategia de paghe cun s'Argentina, e su retratu de unu garibaldinu rùidu mentras cumbatiat pro sa libertade de sa Polònia. Su retratu de sa mama Rosa Raimondi est una còpia de s'istampa chi esistit a su Museu de su Risorgimentu de Torinu. Intre sos mòbiles est presente una poltrona in pedde cun schienale reclinabile donada a Garibaldi de sa reina Margherita de Savoja. A s. de su percursu s'aberit sa ghenna in ferru chi giughet a s'aposentu cando chi s'eroe aiat mortu: a su tzentru, suta de una teca, s'agatat su letu; l'inghìriat una balaustra donada dae sa Sotziedade Rèdutzes de Livorno pro l'amparare de sa curiosidade de sos visitadores. In cara a sa tziminera est una àtera de sas carrozzelle. In un'angoliera, s'armadietto de sos meighinales cun bottigliette continentes ammaniados postos a pare dae su matessi generale. Subra de una pitica mesighedda est imbarada su reggilenzuolo impreadu dae Garibaldi pro aorare s'anca ferida a Aspromonte. Subra s'architrave de sa ghenna su relògiu de fabricatzione inglesa signat s'ora de sa morte (18.20). Intre sos pintados, su de majore interessu est su retratu de Giuseppe Garibaldi esecutadu dae su beru de Saverio Altamura in su 1860.

Istòria de sos istùdios
Su Cumpèndiu Garibaldinu est signaladu in diversas publicatziones subra de Caprera e subra de s'arcipelagu de sa Maddalena.

Bibliografia
Guida a sa bìsita de sos museos e de sas colletziones de sa Sardigna, a cura de C. Lilliu, Casteddu, 1997.

Comente arribbare
Lòmpidos subra de s'ìsula de Sa Madalena si protzedit de sa pratza printzipale cara a d. pro unos 400 m, coladu una rugrada cun semàforu, si sighit deretos finas a su ponte chi collegat s'ìsula de sa Maddalena cun Caprera. A pustis de su ponte s'intrat a sa pinneta de Caprera e si sighint sos indicos pro sa domo de Garibaldi.