Gùspini, Crèsia de San Nigola de Mira

Gùspini, in su Mèdiu Campidanu, est nòdida pro sa bighinàntzia a su padente Gentilis e a sa cava de predamolina a colunnas verticales, in prus de chi pro sa presèntzia de numerosos sitos archeològicos. Sa parrochiale de San Nigola, pìscamu de Mira, s'agatat in s'abitadu, a s'in subra de un'imbaro naturale afortidu dae bastiones, chi si podet sighire a traessu de una scalinata in granitu.
Sa parrochiale guspinese de San Nigola si distinghet pro su bellu rosone chi campeggia in sa fatzada, scenograficamente incrarada subra de su piatza·las printzipale de su paisu.
Sos traballos de fràigu aiant tentu cumintzu in su 1611, a pustis de una collida de fundos, cun s'òrdine de su retore Antiogo Uda a sos picapedrers Giovanni Antonio Pinna e Antiogo Flores. Intre su 1625 e su 1630 s'edifìtziu fiat istadu giutu a cumprimentu e impreadu in su prenu de sas funtziones suas de parrochiale.
San Nigola si presentat comente a una fàbrica composita, a càusa de interventos succedutisi in sos annos: a su cumintzu sa crèsia deviat èssere in rughe latina "posta", cun cobertura de linna. A metade de su sèculu XVII fiant istadas abertas bator capellas, duas pro cada chirru, sighidas dae su fràigu de su campanile, acabadu in su 1723, a fundu cuadradu e terminazione lada, e de àteras capellas pro unu nùmeru cumplessivu de oto. Sa cobertura de linna aiat lassadu su postu a una bia a carrada sustentada dae sottarchi.
L'interno de sa crèsia si presentat comente a una fusione perfeta de elementos tardogòticos e de su Rinaschimentu, mescolati in un'istile eclèticu tìpicu de su Seschentos aorant. Sunt significativos sos decoros de sos arcos a totu de ses de sas capellas e de su presbitèriu, cun losanghe e rosones in una grìllia geomètrica.
Sa fatzada tenet terminazione lada, ornada dae una sèrie de mèrulas a pettine; a su tzentru s'agatat su portale, elementu a beru originale de totu su cumplessu. S'intrada de sa crèsia difatis si presentat incuadradu dae una sùtile curnisa chi acabat in un'arcu sìmile a cuddos a ferru de caddu, mediadu nointames de s'arcu a ses agudu; in sos vertices superiores de sa curnisa si còllocant duas nitzas ospitanti duas concas marmòreas poggianti subra de unu capitellu cun decoradura fitomorfa. Una de tres concas si deviat collocare a su cùcuru de s'arcu subrastante su portale.
In sa parte arta de sa fatzada s'agatat su rosone, racchiuso de una curnisa traballada, cun unu decoru a traforu fitu meda chi l'acùrtziat a sa casta de sos rosones catalanos, pagu aia difùndidu in s'ìsula respetu a sa majoria assimilabile a modellos bènnidos de su meridione de sa penìsula italiana.

Istòria de sos istùdios
S'istòria de sos istùdios movet de sa boghe "Gùspini" de Vittorio Angius, in su "Ditzionàriu" de su Casalis (1841). Petzi in su sèculu sutzessivu sa crèsia est in manera orgànica istudiada, gràtzias a sas fontes documentàrias chi nde crarint sa cronologia. Tzitada in sos istùdios de Corrado Maltese e Renata Serra (1969) e de custu ùrtima e Giorgio Caddu (1974), in su 1992 est collocada in su sèculu XVII dae Edmondo Locci. Cuncordat cun custa datatzione s'ischeda cuntènnida in su volùmene de Francesca Segni Pulvirenti e Aldo Sari subra de s'architetura tardogòtica e de influssu de su Rinaschimentu (1994).

Bibliografia
V. Angius, "Gùspini", in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna, VIII, Torinu, G. Maspero, 1841, pp. 299-308;
A. Florensa, "Sa positzione de su gòticu in Sardigna (Relatzione generale)", in Atos de su de XIII Cungressos de Istòria de s'architetura, Sardigna, I, Roma, 1966, pp. 213-223;
C. Maltese-R. Serra, "Episòdios de una tziviltade anticlàssica", in Sardigna, Venètzia, 1969, p. 314;
R. Serrat-G. Caddu, "Su santuàriu de San Mauro a Sòrgunu (Nùgoro)", in Studios Sardi, XXIII, 1974, p. 241, p. 246, nòdida 9, nòdida 28 bis;
R. Serra, "S'architetura sardu-catalana", in sos de I Catalanos in Sardigna, a cura de J. Carbonell-F. Manconi, Cinisello Balsamo, Amilcare Pitzos, 1984, pp. 125-154;
E. Locci, Gùspini. Istòria tzivile e religiosa de unu pòpulu, Aristanis, 1992, pp. 39-215;
F. Segni Pulvirenti - A. Sari, Architetura tardogòtica e de influssu de su Rinaschimentu. Nùgoro, Ilisso, 1994, ischeda 68.