Bilartzi, Crèsia de San Palmerio

Bilartzi insistet in una zona rica de documentatzione archeològica, mesches partinde dae s'època nuràgica. Sa crèsia de San Palmerio prospetta subra de un'ispàtziu birde a sos oros de s'abitadu, pagu a tesu de sa turre aragonesa e de sa crèsia de San Giorgio, mentovada in su "Condaghe de Santa Maria de Bonàrcadu" (XII-sèculu XIII) comente a logu in cale si teniat "corona" (udièntzia) pro dirimere sas contierras locales.
Sa crèsia de San Palmerio atzisat pro bia de s'orgànica insertada in su paesàgiu a metade intre urbanu e rurale, caraterìsticu de medas monumentos de su Romànicu isolanu, superstiti a sa lestra periferia de sos tzentros abitados.
S'impiantu est datàbile a su primu bator de su sèculu XIII e si presentaiat mononavato, cun cobertura de linna e campanile a vela sormontante sa fatzada. S'innestu de corpos de fàbrica de su Seschentos, cales sa navada e su presbitèriu de forma cuadrangulare, at causadu sa pèrdida de s'originària àbside semitzircolare.
Sa fatzada retzit slancio de sas duas lesene chi àrtziant a sos chirros de su portale e de sos pilastros angulares chi sa partiscono in tres ispigros concruidos dae arcadas sgusciate a totu de ses. Cudda tzentrale est forata de una lughe cruciforme mentras s'abertura a lunetta no est romànica. Su portale est de su tipu architravato e lunettato cun centina a totu de ses torrada a pesare de unu contzo e architrave gravante subra de stipiti monolìticos. Sa decoradura est afidada a sas bases e a sos capitellos, oltreché a sa bicromia, otenta alternende contzet de mèdia pezzatura in basalto iscuru e vulcanite rossastra. Su disponimentu de sos contzas in filari in sa fatzada atenuat s'efetu verticale prodùidu fintzas de sos 7 m de artària de su paramentu muràriu, chi orìginat de un'ampru zoccolo a sabata.
In sos costàgios a bista si notant monofore strombate siat in manera interna siat in manera esterna. In s'ala arta current archetos a dòpia ghiera impostados subra de peducci. Unos cantos presentant forma archiacuta, inditende modos gòticos. A s'internu de s'ispigru disegnadu dae un'archetu est isculpida una figura antropomorfa in positzione orante. S'edifìtziu est concruidu dae su frontone absidale decoradu a archetos pènsiles de su totu sìmiles a cuddos longu sa navada.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est istada istudiada finas dae sos cumintzos de su sèculu XX de Dionigi Scano, posca de Raffaello Delogu. In tempos prus reghentes si signalant sos istùdios de Renata Serra e Roberto Coroneo, chi nd'ant tratzadu su cuadru istòricu e artìsticu de riferimentu.

Bibliografia
D. Scano, Istòria de s'arte in Sardigna de su XI a su sèculu XIV, Casteddu-Sassari, Montorsi, 1907, pp. 136-139;
R. Delogu, S'architetura de su Medioevu in Sardigna, Roma, Sa Libreria de s'Istadu, 1953, pp. 164-165;
R. Serra, Sa Sardigna ["Itàlia romànica"], Milanu, Jaca Book, 1989, pp. 369-370;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 100;
R. Coroneo-R. Serra, Sardigna preromànica e romànica, cannaca "Patrimoniu artìsticu italianu", Milanu, Jaca Book, 2004, pp. 284-285;
R. Coroneo, Aiat pedidu romànicas de sa Sardigna. Itinerari turìsticu-culturales, Casteddu, AV, 2005, pp. 67-68.