Fonne, Cumplessu de Logomache

Su cumplessu pesat subra de unu terrinu pianeggiante, in positzione dominante cara a O, in lìnia cun su nuraghe Lochirioe, situadu a 200 m a NO, in sa Barbagia de Ollolai, regione de sa Sardigna tzentrale.
Su cumplessu cumprendet unu nuraghe cun atacadu abitadu e un'istrutura megalìtica.
Su nuraghe s'adatat a un'affioramento granìticu a traessu de dislivellos de istruturas de impiantu e de vanos. Est un'edifìtziu cumplessu costituidu dae una turre tzentrale e de unu bastione cun tres turres segundàrias giuntas dae cortinas muràrias a andamentu còncavu-convesso. Sas istruturas sunt in manera larga svettate.
Sas murature sunt costruidas a sa base cun grandu massos de granitu in pessu chi sbozzati, postos in òpera sena particulare cura; sos blocos devenint prus piticos, rifinidos e dispostos subra de filari regulares in sas alas prus artas de sos paramentos.
A su bastione (m 18,60 x 12; h max. resìdua m 2,60) s'atzedet a traessu de un'intrada monumentale a S, cun retrostante passadissu strombato e architravato chi versat in una pitica corte.
Subra de sos muros de sa corte s'aberit s'intrada de duos scalette chi giughent a sas càmeras de sas turres segundàrias de prospetu: su vanu de sa turre d., tzirculare (diàmetru m 3), est provididu de un'ampra nitza cun foghile, mentras su de sa turre s., a pranta tzirculare in manera lèbia incarcada (diàmetru m 2,50/2,80), presentat unu piticu vanu sussidiàriu.
Unu longu passadissu curvilineo ponet in comunicatzione sa càmera de sa turre de manca cun s'ambiente de sa turre de reprospetto: custu ùrtimu est tondeggiante (diàmetru atuale m 1,70), tenet su pranu pone·las su pamentu ribassato de tres istradeddas respetu a su livellu de su passadissu de collegamentu e est frunidu de unu stipetto sopraelevato.
De su mastio, situadu a su tzentru de su bastione, si cunservat oe bene pagu (diàmetru m 9,00; h max. resìdua m 1,40). Bi s'atzedet a traessu de unu passadissu strombato, cun nitza a d., chi ponet in una càmera de pranta tzirculare incarcada (diàmetru m 3,70/2,80); sa superfìtzie de su vanu est creschida dae duas nitzas irregulares in pranta abertas de pare a pare subra de su muru de fundu e subra de cudda d.
In sa càmera, comente a ancas in su passadissu de intrada si cunservant sos restos de s'antigu lastricadu.
A fùrriu a su nuraghe, pro ampra superfìtzie, s'estendet su bidditzolu de cabannas, pro su prus tzirculares.
Su nuraghe est datàbile a su 1400-1000 a.C.

Istòria de sos iscavos
Su nuraghe est istadu fossadu in su 1979-80 de Giovanni Lilliu.

Bibliografia
G. Lilliu, "Religion", in Kunst und Kultur Sardiniens: vom Neolithikum bis zum Ende der Nuraghenzeit, Karlsruhe, C.F. Muller, 1980, p. 95, fig. 60;
G. Lilliu, Monumentos antigos barbaritzinos, cannaca "Cartulàrios de sa Soprintendenza a sos benes archeològicos pro sas provìntzias de Sassari e Nùgoro", 10, Sassari, Dessì, 1981, p. 160 ss., nòdidas 517, 522, p. 165, nòdida 579;
G. Lilliu, "Fonne. Loc. Logomache", in Sos Sardi. Sa Sardigna de su Paleolìticu a s'Edade Rumana, a cura de E. Anati, Milanu, Jaca Book, 1984, pp. 218-219;
F. Su Schiavo-M.A. Fadda-A. Boninu, "Su Museu Civico Speleo-Archeològicu de Nùgoro", in S'Antiquarium Arborense de Aristanis e sos tzìvicos museos archeològicos, a cura de G. Lilliu, Cinisello Balsamo, Bancu de Sardigna, 1988, p. 43.

Comente arribbare
Lassare s'abitadu de Fonne e pigare sa SS pro Gavoi. La cursare pro pagu prus de 1 km: su nuraghe, bene visìbile, s'agatat a dereta de su caminu.