Sa crèsia est in su bighinadu chi fiat istadu su fulcro de su podere polìticu e religiosu a Casteddu intre su XIII e su sèculu XIX.
Sa crèsia est in navada ùnica cun tres capellas pro ladu, cadauna de sas cales coberta dae bia a carrada. Sos muros sunt scandite de aiais paradu rudentate cun capitellu composito e incuadrant a còpias sas capellas iscumpassadas dae un'arcu a prenu tzentru. Su capitellu de sas aiais paradu imbarat subra de una curnisa a forte aggettante chi curret longu su perìmetru de sa crèsia. Su presbitèriu ammustrat a s'internu un'àbside agiunta su sèculu curtu dae s'ingenieri piemontesu Ribotti, paris cun s'altare nou e a sa posta de su pamentu noa. S'imposta de s'originària àbside, cuadrada segundu su modellu gesuìticu, est ancora visìbile. Sa fatzada est costituida dae duos òrdines separados dae un'arta fasca chi sighit subra de sos duos prospetos laterales. In s'òrdine inferiore su portale s'aberit a sa tzima de una breve scalinata, iscumpassadu dae unu tìmpanu curvilineo truncadu a su tzentru de su cale est s'istemma de sos Brondo. S'òrdine superiore, incuadradu dae duas còpias de lesene dòricas, si partzit in chimbe ispigros. In su fastigio, chi colat in artària sa navada tzentrale, est presente un'abertura retangulare chi ammustrat su chelu. Custu particulare, de forte valèntzia simbòlica, torrat a cramare esèmpios in totu su meridione de Itàlia, in particulare in su barocu pugliese e sitzilianu. Su coronamentu curvilineo est realizadu tràmite duos ladas chertas afrontadas chi si torrant a pinnigare in galanos gira·los. Las chertas de giuntura sunt, imbetzes, prus pagu elaboradas e si concruint cun duos elementos verticales a dadu, iscumpassados dae isfera e punta, chi torrant a cramare s'òrdine a frama, ligadu a sa cultura contrareformìstica. Sa crèsia est providida de duos campaniles, un'a vela parallelu a sa fatzada ma in positzione arretrada, s'àteru a turre cun canna cuadrada e cupolino in curtzesa de su presbitèriu. S'ausèntzia de sa cùpula est costumada in sas primas fases de s'edilìtzia gesuìtica.
Sa crèsia de Santa Croce fiat istada fraigada a inghìriu a su 1661. Sa data resurtat de una tumba murada in su prospetu chi ammentat in prus su nùmene de sa benefatora Donna Anna Brondo de sos Marchesos de Villacidro, sos cales lassas fiant istadas impreadas pro su fràigu de sa crèsia, chi pesat subra de s'antiga Sinagoga, abbandonada dae sos Ebreos in su 1492. In su 1563 s'Artzipìscamu Mons. Antonio Parragues de Castillejo aiat pedidu a su Laynez s'assegnatzione de a su mancu duos Babbos preigadores; sos Gesuitas difatis, giai presentes in Tàtari, mancaiant in sa tzitade de Casteddu. In su 1564 fiant istados imbiados deghe Gesuitas, chi aiant pigadu possessu de su Collègiu formadu dae modestas abitatziones cara a sa crèsia. At a Èssere Giandomenico de Verdina, Gesuita ticinese dischente de su Tristano, a adatare e trasformare sas domigheddas pro las rèndere prus dèghidas a s'insediamentu de sa Cumpangia. Est verosimile chi non subra de sas ruinas, comente a sustentat su Spano, ma benesi a s'internu de sa matessi Sinagoga, cunsagrada a sa Santa Rughe, aerent cumintzadu a officiare sos Gesuitas. Difatis in un'atu datadu 1565, e rogato de su notàriu Bartolomeo Carnicer, segretàriu de su Cussìgiu, si faeddat de una crèsia chi resurtaiat "plurimis abhic annis constructa et aedificata", costruida tando de annos meda meda. Sa lassa Brondo aiat serbidu tando a la crèschere e la trasformare in manera radicale. Custa ipòtesi est abbalorada dae iscavos reghentes acumpridos in ocasione de unu longu restàuru ancora in corsicanu. A s'internu de sa crèsia difatis, a su belle a metade navada, est istadu agatadu unu muru perpendiculare a s'àbside e intonacato intro e foras. Si diat pòdere tratare de su muru perimetrale de sa Sinagoga posca devènnida crèsia cristiana, cun intrada subra de bia Curtzas de Apellu.
Cando sa Cumpangia fiat istada suprimida in su 1773, s'intrea propiedade fiat colada a s'Istadu e fiat istada cunsignada in su 1809 a s'Òrdine Mauritzianu, chi l'aiat modificadu galu de prus.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est tzitada in sa "Guida" de su canònicu Giovanni Spano (1861). Est ogetu de istùdiu in su volùmene de de Salvatore Naitza subra de s'architetura tardoseicentesca e purista (1992). Su contributu prus reghente est de T. Kirova e D. Fiorinu.

Bibliografia
G. Spano, Guida de sa tzitade e dintorni de Casteddu, Casteddu, Timon, 1861;
Arte e cultura de su '600 e de su '700 in Sardigna. Àutos de su cungressu natzionale, a cura de T.K. Kirova, Nàpule, Editziones Sientìficas Italianas, 1984;
A. Piseddu, "Sas crèsias casteddàias: Santa Croce", in Almanacco de Casteddu, 1991, sena pàginas;
S. Naitza, Architetura de su tardu '600 a su Classitzismu purista, collana "Istòria de s'arte in Sardigna", Nùgoro, Ilisso, 1992;
T. Kirova - D. Fiorino, Sas architeturas religiosas de su barocu in Sardigna, Casteddu, Aipsa, 2002.