Biddaubrana, Cumplessu de Baumendula

S'àrea archeològica est situada subra de sas estremas propaggini collinari de su Monte Arci, in sa Sardigna tzentru-orientale.
Su Baumendula est unu nuraghe de tipu cumplessu, costituidu dae una turre tzentrale e de bator turres agiuntas e giuntas cun un'ischema planimètricu prusaprestu irregulare. Est costruidu cun blocos de trachite. A s'istadu atuale, sa situatzione de derrota non cunsentit de lèghere de su totu sas diversas istruturas de s'edifìtziu. Su monumentu (m 26 subra de s'asse nord-sud x m 23 subra de cuddu ovest-est) mantenet bene cunservadas e visìbiles sa turre tzentrale e una de sas bator turres de su corpus agiuntu; sunt in prus individuàbiles diversos tretos de sas cortinas a andamentu retu-curvilineo e còncavu-convesso de su bastione, e sas tzellas de àteras duas turres minores, svettate e ricolme de ruinas. Sas murature sunt realizadas cun filari irregulares de blocos de notèvoles dimensiones agigu sbozzati.
Sa turre tzentrale - chi resìdua pro un'artària de m 10 - teniat cun probabilidade s'intrada subra de su chirru orientale. Subra de su svettamento est possìbile a individuare sos restos de su paramentu internu de sa tzella superiora e sos de s'iscala a serrada angulare: custa ùrtima, bènnida de su pranu inferiore, introduiat in su vanu a traessu de un'intrada aberta subra de su chirru otzidentale e como tapadu dae sa derrota.
Sas murature de su mastio sunt costruidas cun blocos poliedrici dispostos subra de filari regulares mescamente in sos paramentos superiores.
L'interno de sa turre de àngulu cunservada est atzessìbile e agiumai intatu: sa càmera presentat sa "tholos" (diam. m 3,50/4,00; alt. m 6,50) priva petzi de sos ùrtimas filari de serrada. Subra de sos muros de su vanu s'aberint numerosas feritoie dispostas subra de duos òrdines.
A nord e a est de su monumentu s'isvilupant, subra de diferentes livellos, de sas cortinas muràrias chi apartenent a fortificatziones avantzadas: si tratat, cun bona probabilidade, de sos restos de un'antemurale provididu de turres.
S'edifìtziu est datàbile a su 1400-1000 a.C.
A inghìriu a su nuraghe s'estendiat un'ampru abitadu de su cale sunt istadas evidentziadas unas cantas cabannas tzirculares nuràgicas e edifìtzios cuadrangulares, pertinentes a una fase de riuso de s'abitadu in època romana e medievale.

Istòria de sos iscavos
Su nuraghe fiat istadu fossadu in su 1990 de Vincenzo Santoni.

Bibliografia
M. Sequi, Nuraghes: manuale pro connòschere 90 grandu turres megalìticas de sa Sardigna, Robbiate, Multigraf, 1985, p. 23;
S. L. Dyson, R. J. Rowland, "Survey archaeology around colònia Julia Augusta Uselis (Useddus): first preliminary report", in Cartulàrios - Ministèriu pro sos benes culturales e ambientales, Soprintendenza archeològica pro sas provìntzias de Casteddu e Aristanis, 8, 1991, pp. 145-170;
G. Nieddu, R. Curcuriga, Othoca, una tzitade subra de sa laguna, collana "Dèdalu", Aristanis, S'alvure, 1991, p. 163;
V. Santoni, "Su nuraghe Baumendula de Biddaubrana-Aristanis: nota preliminare", in E. Atzeni, P. Meloni, Sardinia antiqua: istùdios in onore de Piero Meloni in ocasione de su de setanta cumpleannos suos, Casteddu, Editziones de sa Torre, 1992, pp. 123-136.

Comente arribbare
S'essit dae Biddaubrana conca a Aristanis, in su caminu de sa fratzione de Tiria; a pustis de unos 4,5 chilòmetros si lompet a costeggiare subra de sa manca su montigru subra de cale pesat su nuraghe; su giassu si crompet in manera fàtzile a traessu de unu ripido àndala.