Biddamatraxa, Crèsia de San Ranieri

Sa crèsia est in su tzentru urbanu. Subra de s'ampru sagrato s'agatat una colunna a sa cale tzima est situada una rughe giurisditzionale de època ispagnola.
San Ranieri a Biddamatraxa oferit unu datu non comunu in s'architetura medievale sarda: de un'epigrafe, posta in fatzada in artu a s. respetu a su rosone, non petzi si ricavat sa data de fàbricu, su 1318, ma s'imparat fintzas su nùmene de su costruidore, Arzocco de Garnas.
De sa crèsia romànica restat petzi sa fatzada, in pedra sedimentària. Sas formas atuales de s'edifìtziu si devent a sa ricostrutzione intre su XIV e su sèculu XVI. A s'internu est cunservada un'acquasantiera chimbe/de su Seschentos, interessante pro sa presèntzia de pisches a rilievu subra de su fundu.
Sa crèsia tenet fundu a navada ùnica bortada a carrada, scandita de tres sottarchi. Su presbitèriu, bortadu a crusiera, est torradu a pesare respetu a s'àula mediante duas istradeddas. S'arcu de atzessu a ses agudu est impostadu subra de stipiti modanati, cun capitellos su cale decoru repitet motivos ornamentales in manera larga aia difùndidu in su gòticu-catalanu. Longu sos muros laterales de sas campadas, in simpres rientranze de sa muratura, sunt ricavadas de sas capellas, unas cantas cales afortigadas de nitzas.
Sa fatzada est partzida in tres ispigros. Cuddu tzentrale acasàgiat su portale, cun stipiti intessuti in sa muratura e capitellos cun decoru a fògia. Subra de s'architrave monolìticu, de reghente insertada, insistent una lastra modanata e s'arcu de iscarrigamentu semitzircolare, ribattuto de unu chìgiu decoradu a fògias (anàlogas a cuddas de sos capitellos de stipite ma de su rilievu prus annoditadu) e impostadu subra de duos mensole isculpidas de pare a pare cun una conca umana e un'animale.
In asse cun su portale s'agatat unu rosone lobato dotadu de curnisa cun ornadu a fògia. A sa manca sua s'agatat su rombu, lisu in manera interna, chi acasàgiat sa mentovada epigrafe. A su de suta de su rosone una curnisa orizontale a decoru vegetale acasàgiat, a su tzentru, sas figuras de Eva e de sa colovra.
S'ispigru tzentrale est concruidu dae una teoria de archetos a totu de ses subra de peducci de s'ornadu a fògias; a sa tzima est impostadu unu campanile a vela dotadu de duas lughes ogivali, in asse cun su portale e cun su rosone.
Sos ispigros laterales si concruint cun archetos a ses agudu, chi sighint su profilu de sa cobertura e imbarant subra de peducci decorados cun motivos vegetales e concas umanas.

Istòria de sos istùdios
Sos istùdios subra de sa crèsia si sunt intensificados in su sèculu XX. Cun diversos grados de aprofundimentu, Dionigi Scano, Raffaele Delogu, Renata Serra, Roberto Coroneo e Gianni Murtas ant cuntestualizadu su monumentu in sos fatos istòricos, artìsticas e culturales de su territòriu de Biddamatraxa.

Bibliografia
D. Scano, Istòria de s'Arte in Sardigna de su XI a su sèculu XIV, Casteddu-Tàtari, Montorsi, 1907, pp. 152-153;
R. Delogu, S'architetura de su Medioevu in Sardigna, Roma, Sa Libreria de s'Istadu, 1953, pp. 231-232;
R. Serra, Sa Sardigna, collana "Itàlia Romànica", Milanu, Jaca Book, 1989, pp. 362-363;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 159;
Diòtzesi de Igrèsias, a cura de G. Murtas, collana "Aiat pedidu e arte sacra in Sardigna", Sestu, Zonza, 1999, pp. 151-152;
R. Coroneo-R. Serra, Sardigna preromànica e romànica, collana "Patrimòniu artìsticu italianu", Milanu, Jaca Book, 2004, pp. 293-294;
R. Coroneo, Aiat pedidu romànicas de sa Sardigna. Itinerari turìsticu culturales, Casteddu, AV, 2005, p. 106.

Comente arribbare
A su km 48 de sa SS 130 s'acumprida conca a su tzentru urbanu de Biddamatraxa. Sa crèsia, oe intitulada a sa Madonna de su Pilar, s'erge in pratza Pilar.