Useddus, Cumplessu de Santa Lughia/Motrox 'e Bois

S'àrea archeològica est situada subra de sa pibirista de s'altura de preda niedda de Santa Lughia, a est de su massissu de su Monte Arci, in sa Sardigna tzentru-orientale.
S'àrea cumprendet duos nuraghes cumplessos cun bidditzolu, postos a una distàntzia retzìproca de unos 50 metros, e una tumba de gigantes. De sos duos nuraghes, cuddu prus otzidentale est cun probabilidade su prus antigu; deviat èssere grandiosu in manera piessigna, a giudicare de s'amprura de sas ruinas. In sa derrota chi coberit sa turre printzipale s'indivìduat una càmera a "tholos" de artària notèvole: subra de su profilu de s'ambiente si podet ancora distìnghere sa parte sommitale de su passadissu de intrada a setzione angulare tìpica de sos nuraghes de tipu arcàicu.
Est intrega fintzas sa càmera a "tholos" de sa turre otzidentale de su bastione. Su nuraghe situadu a est est fintzas issu cumplessu, ma presentat un'impiantu prus simpre, cun unu mastio a su cale est istada agiunta una turre segundària laterale, oe de su totu terrada. S'edifìtziu, in mègius cunditziones de su pretzedente, cunservat sa càmera de su mastio, svettata, cun unas cantas nitzas a sos muros e su vanu de s'iscala subra de su passadissu de intrada. A inghìriu a su monumentu si notant sos restos de un'estèndidu bidditzolu. Una tumba de gigantes (longària m 8,20; larghesa m 1,82; artària m 2,00) – cun caraterìsticas costrutivas inconsuete - est atacada a sos nuraghes e a s'abitadu agigu descritos: si tratat de un'interru cun passadissu retangulare fossadu in sa roca e provididu de lastricadu in carcare.
Sos muros de su vanu sunt costruidas cun contzas de marna, connètidos in orìgine cun malta dae ludu, dispostos subra de filari orizontales, chi in su setore superiore de su paramentu presentant cara a bista oblìcua. No abarrat rastru, imbetzes, de s'emiciclo de s'esedra. In s'àmbitu de su matessi cuntestu abitativu est documentadu un'insediamentu preistòricu – fortzis un'ofitzina pro sa realizatzione de trastos dae pedra in ossidiana - chi at torradu numerosos nùcleos e iscartos de traballadura.
Su cumplessu est datàbile intre su 1400 e su 1000 a.C.
Su bidditzolu fiat istadu frecuentadu ancora in edade romana.

Istòria de sos iscavos
Sa tumba de gigantes fiat istada fossada dae Ercole Contu in sos annos '50 de su Noighentos.

Bibliografia
E. Contu, "Argumentos de cronologia a propòsitu de sas tumbas a poliandro de Ena 'e Muros (Ossi-Tàtari) e Motrox 'e Bois (Useddus-Casteddu)", in Studios Sardi, XIV-XV, 1957, pp. 130-196;
E. Contu, "Sa Sardigna de s'edade nuràgica", in V. Tusa, E. Contu, G. Mansuelli Pòpulos e tziviltades de s'Itàlia antiga, III, Roma, Ente pro sa difusione e s'annestru istòricu, 1974, pp. 148-149, 173; C. Puxeddu, "Sa Preistòria", in Sa Diòtzesi de Ales-Useddus-Terrarba: aspetos e valores, Casteddu, Fossataro, 1975, p. 120;
G. Lilliu, "Antighidades nuràgicas in sa diòtzesi de Ales", in Sa Diòtzesi de Ales-Useddus-Terrarba: aspetos e valores, Casteddu, Fossataro, 1975, pp. 140-142.

Comente arribbare
Su cumplessu nuràgicu de Santa Lughia est situadu a belle una chèntina de metros a Nord de s'omònima crèsia, 3,5 chilòmetros a Nord-ovest de s'abitadu de Useddus. Bi s'arribbat comodamente in su caminu comunale, asfaltada, chi rugrat s'altipiano omònimu: una derramadura de pagas chèntinas de metros, isterrada ma in fase de assentu, giughet a su sagrato de sa crèsia.