Sòrgunu, Protonuraghe Talei

Su nuraghe pesat in un'àrea collinare coberta dae una fita vegetatzione, subra de un'ispuntone de roca granìtica, in sas bighinàntzias de su santuàriu de San Mauro.
Su cumplessu est costituidu dae unu protonuraghe, de unu bidditzolu e de una tumba de gigantes. Su protonuraghe, de su tipu "a passadissu", tenet una planimetria in manera vaga ellissoidale e s'adossat a un'apretu granìticu. S'òpera murària est costituida dae grussos blocos poligonali de granitu. Duas intradas opostos, situados in sos chirros cùrtzios, introduint in unu passadissu chi rugrat de su totu sa mola de s'edifìtziu. S'intrada esposta a N, architravato ma privu de finestrinu de iscàrrigu, ponet in su passadissu chi presentat - subra de sa manca - su vanu de s'iscala chi giughiat a su terratzu (nde residuano 12 istradeddas); in su pianerottolo - superadu sa de oto istradeddas - s'aberint duas nitzas contrapostas cun bia in parte crollada. De s'intrada esposta a S, fintzas issu architravato, su passadissu - penetrende a s'internu de s'istrutura - s'allargat in una càmera de pranta subellittica, oe iscoberta ma in orìgine providida de una cobertura aggettante, a "ischina de àinu" o "naviforme".
Sende chi s'istadu de cunservatzione siat mediocre, su monumentu rivestit unu tzertu importu, pro su contributu chi sas iscumbatas podent annànghere a su problema de s'orìgine de sa tziviltade nuràgica. A fùrriu a s'edifìtziu nuràgicu, difatis, sos iscavos ant postu in lughe diversas cabannas de s'abitadu, chi ant torradu materiales de sos cumintzos de su Brunzu mèdiu (facies "Ischit Turricula"), mentras a unu momentu finale de sa matessi fase est cun probabilidade de s'ascrìere s'abbandonu de su giassu.
Sa tumba de gigantes, iscalabrada in su 1973 de iscavadores clandestinos, est situada a pagas chèntinas de metros de su nuraghe. De su monumentu, giai nòdidu a su Taramelli, est craramente leggibile unu tretu de su passadissu funeràriu de fundu retangulare (m 8,10 x 0,90 de larghesa). S'òpera murària est costituida dae blocos de granitu de mèdias dimensiones regularizados in sa cara interna. De sa cobertura de sa tumba, resìdua in logu, a m 6,30 de su fundu, unu blocu de m 1,20 de longària, dispostu a piattabanda.
S'iscavu at postu in lughe su muru esternu absidato de cuntenimentu e unos cantos blocos de s'esedra. Sos blocos mancantes sunt istados torrados a impreare durante su fràigu de sa bighina SP Ortueri-Sòrgunu, mentras sa stele centinata est ancora visìbile subra de su chirru esternu de su santuàriu de San Mauro. Sos materiales atzapados durante s'iscavu stratigrafico presentant un'istrinta analogia cun sos atzapados in su nuraghe.

Istòria de sos iscavos
Su giassu est istadu fossadu a prus torradas a leare, dae su 1981, de s'archeòloga Maria Ausilia Fadda.

Bibliografia
M.A. Fadda, "Iscobertas e iscavos preistòricos in Sardigna durante su 1981: Sòrgunu", in Rivista de sièntzias preistòricas, XXXVI, 1-2, 1981;
M.A. Fadda, "Nuraghe Talei-Sòrgunu", in Chida de sos benes culturales, 1975-1985: 10 annos de faina in su territòriu de sa Provìntzia de Nùgoro, Nùgoro, Ministèriu pro sos benes culturales e ambientales, Sopraintendenza archeològica pro sas Provìntzias de Tàtari e Nùgoro, Ufìtziu operativu de Nùgoro, 1996;
M.A. Fadda, "Sòrgunu (Nùgoro). Su nuraghe Talei", in Bulletinu de archeologia, 19-21, 1993, pp. 165-168;
M.A. Fadda, "Elementos noos de datatzione de s'edade de su Brunzu Antigu e Mèdiu: s'iscavu de su nuraghe Talei de Sòrgunu e de sa Tumba de gigantes Ischit Patada de Macumere", in Sardinian and Aegean chronology: towards the resolution of relativas and absolute dating in the Mediterranean (Massachusetts, 17-19 martzu, 1995), a cura de M.S. Balmuth-R.H. Tykot, Oxford, Oxbow, 1998, pp. 179-194.

Comente arribbare
Dae su tzentru de su paisu si sighit subra de sa SS 388 pro sa crèsia de San Mauro; dae inoghe si protzedit cara a unu piticu torro a pesare a sos oros de sa stradina, subra de sa dereta, cando chi est assetiadu su nuraghe Talei. Sa tumba de gigantes est situada a 100 metros de su nuraghe.