Sàrdara, Castello de Monreale

A su tzentru de s'abitadu de Sàrdara, acanta sa crèsia de Santa Anastasia, pesaiat unu santuàriu nuràgicu cun tèmpiu a putzu. In su territòriu restant rastros de insediamentos pùnicos e romanos. In localidade Santa Maria is Acquas fiat assetiada un'istatzione romana longu sa bia printzipale de collegamentu intre nord e sud de s'ìsula. Sa presèntzia de abbas sorgive b'aiat determinadu s'impiantu de termas, ativas ancora oe. In època giudicale su territòriu fiat castiadu dae su casteddu de Monreale, de làcana intre su rennu de Casteddu e su de Arbaree. Sa fortificatzione pesat subra de sa punta omònima e dòminat larga parte de sa pranura de su Campidanu.
Assetiadu longu sa làcana intre rennu de Arbaree e rennu de Casteddu, su casteddu de Monreale, paris cun su de Marmidda e de Arcuentu, faghiat parte de sa lìnia difensiva de su giuigadu arbaresu.
Non si tenent noas seguras subra de sa data de arretamentu, ma su casteddu est tzitadu in unu documentu de su 1309 comente a lassa de su re Giagu II de Aragona a Mariano e Andreotto de Bas, soberanos de Arbaree, sos cales nd'aiant afidadu s'amministratzione a su comunu de Pisa.
Impreadu comente a residèntzia bera pro sa permanèntzia de sa mugere de su piseddu Alfonsu de Aragona in su 1324, su casteddu de Monreale aiat acumpridu unu ruolu detzisivu in sa gherra intre Arbaree e tropas ibèricas, fungendo fintzas de amparu pro s'esèrtzitu isolanu in rota a pustis de sa batalla de Seddori. A sa fine de su sèculu XV fiat devènnidu propiedade de sos contes de Chirra.
Su cumplessu fortificadu de Monreale s'articulat in unu casteddu beru e etotu, collocadu in cùcuru a s'imbaro omònimu, e in unu burgu sutastante. Est racchiuso de una tzinta murària frunida de oto turres, a fundu siat cuadradu siat tzirculare. De su casteddu sunt bene visìbiles sos muros perimetrales, artos unos 10 m e privos de feritoie o ventanas, chi racchiudevano tres cortes postas a su tzentru e inghiriados dae una sèrie de ambientes situados subra de sos chirros N, E e S. Putzos e cisterne, terrados e bortados a carrada, fiant collocados in curtzesa de su ladu S, mentras s'atzessu a sos pranos superiores fiat garantidu dae iscalas in muratura.

Istòria de sos istùdios
Pro Sàrdara e su casteddu de Monreale si movet de sa boghe ''Sàrdara'' (1849) de Vittorio Angius, pro colare in su 1907 a s'òpera de Dionigi Scano. Prus reghentes sos traballos de Foiso Fois, de cale unu de su 1979, s'àteru de su 1992. Si signalant in prus s'artìculu de Giuseppe Ispiga de su 1982 e s'ischeda in su volùmene de Roberto Coroneo (1993). De su 2003 est s'artìculu de Francesca Carrada, chi referit sos resurtados de sas iscumbatas archeològicas, chi ant cunsentidu su recùperu de bundantes manufatos tzeràmicos.

Bibliografia
V. Angius, ''Sàrdara'', in G. Casalis Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna, XVIII, Torinu, G. Maspero, 1849, pp. 904-907;
D. Scano, Istòria de s'arte in Sardigna de su XI a su sèculu XIV, Casteddu-Tàtari, Montorsi, 1907, p. 388;
F. Fois, ''Unu baluardu pro amparare sa pranura'', in Almanacco de Casteddu, 1979, sena pàginas;
G. Ispiga, ''Nòdidas subra de su casteddu de Monreale in s'Arbaree'', in Apuntos istòricos subra de Santu 'Ainju, Aristanis, 1982;
F. Fois, Castelli de sa Sardigna medievale, a cura de B. Fois, Cinisello Balsamo, Amilcare Pitzos, 1992, pp. 152-158;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 175;
F. Carrada, ''Su casteddu de Monreale: bilantzu de una dècada de istùdios e fainas'', in Roccas: aspetos de su sistema de fortificatzione in Sardigna: àutos de sos addòbios subra de sos casteddos in Sardigna (2002) de s'Arxiu de tradicions, a cura de S. Chirra, Aristanis, 2003, pp. 121-143;
G. Serreli, Totu sos casteddos de sos bator rennos, "Darwin. Cartulàrios", n. 1 (trìulas-austu 2006), pp. 104-109.