Sa necròpoli de S'Adde ‘e Asile est situada in su territòriu de su Comunu de Ossi, a s'internu de un'ampra àrea boschiva costituida prevalentemente de chercos, longu las pende·nos meridionales de su Monte Corona ‘e Teula. Bi s'atzedet de s'antigu e ammajadore tratturo de Sas Rainanas, afortigadu de pannellos esplicativos e cartellonìstica direzionale.
Su territòriu chi ruet in s'àmbitu de sas làcanas comunales de Ossi est ricu de àreas de domus de janas e ambientas ipogeos: in generale, si rilevat comente a siant raros sos esèmpios de istruturas monotzellulares, mentras siant in manera majore difùndidos sos ipogeos pluritzellulares cun ischema planimètricu cumplessu a projetzione longitudinale, cunsighèntzia de unu primu nùcleu originàriu a ischema simpre cun pagos vanos chi at subidu in su cursu de su tempus de sos ampliamentos cun additziones laterales in manera vària articuladas.
Tale situatzione s'indivìduat fintzas in relatzione a sa necròpoli de S'Adde ‘e Asile, caraterizada dae ipogeos cun una planimetria prevalentemente cumplessa, in unos cantos casos riconducibile a ampliamentos sutzessivos, mentras petzi una de sos interros est monotzellulare.
A oe sunt istados identificados duos agrupamentos de ipogeos denominados "Tumba Majore" e "Tumba de s'Ovile" e affioramenti aorados chi acasàgiant sa "Tumba de sas Clessidre", sa "Tumba cun Coppella", sa "Tumba de sas Finestrelle", sa "Tumba Monotzellulare" e unos àteros duos cun sos esemplares in iscavadura.
Sa necròpoli ipogeica est costituida, a s'istadu atuale de sos connoschimentos, de 11 domus de janas fossadas in bassos affioramenti calcàreos pro su prus aorados e petzi in ala agrupados, distribuidas segundu una lògica in manera aparente casuale (ma cun probabilidade influentzadas dae sa cunformatzione geomorfologica de sa zona) a s'internu de un'àrea boschiva de belle un'ètaru. Sunt istados individuados fintzas duos craros esemplares de tentativos de iscavadura. Custa àrea acasàgiat unas cantas intre sos prus significativos interros neolìticas de totu sa Sardigna, siat in relatzione a s'ischema planimètricu, siat in cunsideru de sas decoraduras architetònicas cumproadas e non semper presentes in sos cumplessos de domus de janas.
Sa gai narada "Tumba Majore", pro esempru, est un'ipogeu a projetzione longitudinale costituida dae bene 21 ambientes, non riconducibili a unu cuntzetu unitàriu e originària, ma fossados in momentos diferentes: faghent a distìnghere, difatis, bator nùcleos . Est situada a s'internu de unu bancone calcàreu soprastante su muru pedrosu in cale est istada realizada sa gai narada "Tumba de s'Ovile".
Sa Tumba Majore presentat decoraduras a triplu corniforme (costituidu dae tres corna falcate unidas intre issas de unu breve listello verticale), pilastros e curnisas architetònicas, farsas ghennas, bòveda a dòpiu spiovente riproducente sa cobertura de sas abitatziones, protomi a corna lunadas.
De particulare importu pro s'unitzidade sua in sa decoradura architetònica est sa cd. "Tumba de sas Clessidre": si presentat comente a un'ipogeu pluritzellulare, orientadu SSE, resurtadu de prus interventos de ampliamentu, fossadu in unu bassu bancone calcàreu; sa domus pigat su nùmene de sa ripetitzione de motivos geomètricos realizados in sos muros de s'anticella.
Sa cd. "Tumba de s'Ovile" est istada realizada fossende unu grussu bancone calcàreu situadu a paga distàntzia de sa Tumba Majore. S'atzessu e sa portzione otzidentale de s'istrutura sunt istados iscalabrados dae sa demolitzione fata pro torrare a impreare s'ipogeu comente a ricòveru pro animales: tales interventos nde tenent deturpato sa fatzada de intrada e s'ischema planimètricu, sigomente s'est protzedidu a s'abbassiada de sos pranos pone·los su pamentu pro rèndere s'istrutura prus funtzionale pro ofèrrere amparu a su bestiàmene.

Istòria de sos iscavos
Sa necròpoli, nòdida in sa literadura sientìfica cun su nùmene de S'Adde ‘e Asile o de Brunuzzu, fiat istadu individuada sa prima borta de Ercole Contu in su 1969 e, dae tando, sos istudiosos nd'aiant rilevadu sos apretos visìbiles dende·nde cùrtzias comunicatziones, cun particulare riferimentu a sa Tumba Majore.
Un'estèndida iscumbata archeològica de s'àrea, nointames, fiat istadu fata petzi in su 1984, gràtzias a una collaboratzione intre sa Soprintendenza Archeològica de Sassari cun s'Istitutu de Antighidade e Arte de s'Universidade de sos istùdios de Sassari, (nàrrere. A. Moravetti): sos iscavos aiant interessadu sa "Tumba de sas Clessidre", sa "Tumba cun Coppella" e sa "Tumba a Trifoglio".
Posca, in su 1994 fiat bènnidu aviadu su "Progetu pro s'Amparu e valorizatzione de sos benes culturales de su territòriu de Ossi" mediante su cale s'est provididu, in su cursu de sos annos, a realizare su reconnoschimentu sistemàticu de su cuntestu, sa catalogatzione e su rilievu planimètricu de totu sos ipogeos e a rèndere fruibile su giassu.

Bibliografia
P.M. Derudas, Sa necròpoli de Mesu 'e Montes (Ossi) e Sas necròpolis ipogeiche de S'Adde 'e Asile e Noeddale (Ossi), cannaca "Sardigna archeològica. Ghias e Itinerari", Carlo Delfino Editore, Sassari 2004.
P.M. Derudas (a cura de), Ossi Logos de s'archeologia, Catàlogu de sa mustra fotogràfica permanente subra de sos benes culturales de su territòriu de Ossi, Otieri 1998.
P.M. Derudas, Sa necròpoli de S'Adde ‘e Asile - Ossi, Otieri 1998.
P.M. Derudas, Ossi. Archeologia de su territòriu, Notiziario-Sardigna, in "Bulletinu de Archeologia", 43-45, 1995 (2004), pp. 148-152
G. Tanda, S'arte de sas domus de janas, Sassari 1985.
G. M. Demartis, Ossi (Sassari) Loc. S'Adde ‘e Asile Sa tumba de sas Finestrelle, in AA. VV., Sos Sardi. Sa Sardigna de su Paleolìticu a s'edade romana, Milanu 1984, pp. 285-287.
G. M. Demartis, Ossi (Sassari) Loc. S'Adde ‘e Asile. Sa tumba majore, in AA. VV., Sos Sardi. Sa Sardigna de su Paleolìticu a s'edade romana, Milanu 1984, pp. 285-287.
G. M. Demartis, Sa tumba de sas Finestrelle de S'Adde ‘e Asile (Ossi-Sassari), in "Atos de sa de XXII Riuniones sientìfica de s'Istitutu Italianu de Preistòria e Protostoria (Sardigna tzentru-orientale)", Sassari 21-28 santugaine 1978, 1980, pp. 161-180.
E. Contu, S'Adde ‘e Asile, Mesu ‘e Montes (Ossi), Notiziario-Sardigna, in "Rivista de Iscièntzias Preistòricas" XXIV, 2, 1969, p. 379.
G. Chelo, Grotticelle funeràrias artifitziales in su tataresu, in "Studios Sardi", XII-XIII, Casteddu 1952-54, pp.82-89.
E. Contu, S'Adde ‘e Asile (Ossi). Notiziario-Sardigna, in "Rivista de Iscièntzias Preistòricas" XXIX, 1, p. 265.

Comente arribbare
Dae Ossi essire subra de su caminu provintziale n°97, a su Km 5 s'acumprida a manca e si sighit finchè non si lompet a unu bìviu, si pigat duncas su caminu chi àrtziat cara a dereta e si sighit pro unos cantos km finas a cròmpere sa fonte de Piogosa (abbadòrgiu). Dae inoghe si pigat su caminu a manca de s'abbadòrgiu, si cursant unos 300 metros e si girat duncas a manca subra de unu caminu isterradu bastante istrinta, a pustis de unos 400 metros si lompet dae in antis s'intrada de una propiedade privada ue est possìbile lassare sa màchina. S'atzessu a s'àndala chi porrida a su situ archeològicu est subra de sa manca respetu a s'intrada privada.