Massama, Oratòriu de sas Ànimas

Su topònimu Marsima, documentadu dae su 1357-59, diat derivare de s'ubicazione de s'abitadu longu sa "bia maxima" ativa in edade romana intre Tharros e Forum Traiani (de oe Fordongianus). S'orìgine altomedievale de sa crèsia est inditziada, in prus de chi de unas cantas caraterìsticas architetònicas suas, de s'antiga dèdicat a San Nigola, pìscamu de Mira.
S'oratòriu de sas Ànimas a Massama est unu piticu edifìtziu cruciforme, interessante comente a esèmpiu de monumentu minore de su fatu architetònicu de sa Sardigna medievale. S'impiantu suo diat pòdere torrare a artziare a s'època altomedievale, mentras sos interventos sutzessivos sunt de època romànica (in antis metade sèculu XIII).
S'edifìtziu, in carcare e pedra vulcànica, tenet fundu cruciforme. Su bratzu E est sostituidu dae un'ampra àbside, caraterizada dae su profilu a "ferru de caddu" siat in pranta, siat in artziadu. A sa rugrada de sos bratzos s'àrtziat unu tiburio otagonale chi cuat belle de su totu sa cùpula.
Sa fatzada a spioventi presentat unu paramentu lisu privu de ventanas o partes aggettanti; s'ùnica interrutzione in sa muratura in contzas de arenaria e predamolina de mèdia pezzatura est rapresentada dae su portale de atzessu, caraterizadu dae estrema simplesa.
Pagu subra su portale faghet a notare unu filare de contzas in arenaria in cale sunt istadas fossadas sas sedes pro sos batzinos tzeràmicos. Unu batzinu tzeràmicu andadu ispèrdidu fiat in sa de chimbe cantones, a s'in subra de sa fila de bator in asse cun su portale e su subrastante campanile de su tipu a vela. Nointames s'intonaco est fàtzile a notare comente a su campanile non siat de su matessi materiale de sa fatzada, benesi in matones cotos, fatu chi induit a retènnere si tratet de annanta.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia, praticamente disconnota in antis de sos annos setanta de su sèculu passadu, est istada publicada dae Renata Serra, chi l'at insertada in su novero de sos piticos edifìtzios cruciformi de sa Sardigna altomedievale, individuende·bos modos tìpicos de s'architetura ispànica de edade visigotica. Posca Roberto Coroneo at focalizadu s'atentzione subra de sas istruturas chi torrant a artziare a s'edade giudicale.

Bibliografia
V. Angius, "Massama", in G. Casalis, Ditzionàriu geogràficu istòricu-istatìsticu-cummertziale de sos Istados de S.M. su Re de Sardigna, X, Torinu, G. Maspero, 1842, pp. 375-385;
R. Serra, "S'oratòriu de sas Ànimas a Massama (cun rilievos de su monumentu curados dae Augusto Garau)", in Annales de sas Facultades de Lìteras, Filosofia e Magisteru de s'Universidade de Casteddu, XXXIV, 1971, pp. 33-55;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 103;
R. Coroneo, Aiat pedidu romànicas de sa Sardigna. Itinerari turìsticu-culturales, Casteddu, AV, 2005, p. 76.