Itireddu, Crèsia de Santa Croce

Su territòriu de Itireddu at torradu rastros archeològicas chi atestant sa continuidade insediativa partinde dae su Neolìticu reghente. Su topònimu Ithir est documentadu in sas cartas de su "Condaghe de San Pietro de Silki" (XI-sèculu XIII). Sa crèsia de Santa Croce tenet orìgines altomedievales.
Sa crèsia de Santa Croce est unu bell'edifìtziu de s'architetura bizantina in Sardigna, caraterizadu dae un'ampliamentu chi aiat cumportadu sa realizatzione de una sòbria fatzada romànica. Presentat difatis duas fases edilìtzias: sa prima est sa de impiantu intre s'IX e su sèculu XI; sa segunda est relativa a s'ampliamentu in sa prima metade de su sèculu XIII.
Su fundu est in rughe latina, assentada dae una navada printzipale subra de sa cale a sos tres duos de sa longària s'innesta perpendicolarmente una navada de dimensiones minores. In su chirru opostu a sa fatzada sa crèsia tenet tres àbsides, sa prus manna in asse cun sa navada printzipale, duas de minores dimensiones longu su costàgiu de sa navada. Sa crèsia est bortada a carrada, mentras a sa rugrada intre navada e navada s'àrtziat unu tiburio, istrutura cuadrangulare sìmile a unu dadu retangulare cugugiadu dae cobertura a spioventi.
In sa fatzada, de reduidas dimensiones, s'aberit su portale cun centina archiacuta impostada subra de capitellos sagomati in iscuru basalto chi, impreadu fintzas pro sa centina e in unu filare in fatzada, determinat atzentos de definitzione bicroma. In asse cun su portale a sa tzima de sa fatzada s'innalza su campanile a vela. A s'internu de sa crèsia a sa rugrada intre navada e navada s'osservat comente a su tiburio cuet no una cùpula benesi una bia a carrada, posta longitudinalmente respetu a sa cobertura de sa navada printzipale.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est istada ogetu, subra de su finire de su sèculu XX, de diversos istùdios finalizzati a sa cumprensione de s'insòlita coesistèntzia de elementos architetònicos de orìgine diferente. Partinde dae su 1986 si signalant sos contributos de Roberto Caprara e s'ischeda de Margherita Coppola.

Bibliografia
R. Caprara, "Tarda Antighidade e Medioevu", in Su Museu Sanna in Sassari, Cinisello Balsamo, Amilcare Pitzos, 1986, pp. 169-184;
R. Caprara, "S'edade altomedievale in su territòriu de su Logudoro Meilogu", in Su Nuraghe Santu Antine in su Logudoro Meilogu, Roma, 1988, pp. 397-432;
R. Coroneo, Architetura romànica de sa metade de su Milli a su primu '300, Nùgoro, Ilisso, 1993, ischeda 118;
R. Coroneo-M. Coppola, Aiat pedidu cruciformi bizantinas de sa Sardigna, Casteddu, 1999, pp. 53-54;
R. Coroneo, Aiat pedidu romànicas de sa Sardigna. Itinerari turìsticu-culturales, Casteddu, AV, 2005, pp. 53.

Comente arribbare
Si lassat sa SS 131 in curtzesa de Giave, pro imboccare sa SS 128 bis. Superadu s'abitadu de Mores si sighit in diretzione de Otieri e s'adobiat subra de sa d. su bìviu pro Itireddu. Sa crèsia intitulada a sa Santa Croce est in s'abitadu.