Sa mina s'insertat in un'àrea boschiva manna.
Sa grandiosa mina metallifera de prumu, prata e zingu at rapresentadu pro tempus meda unu de sos prus importantes impiantos produtivos de s'Itàlia e est in galu oe intre sos prus caraterìsticos insediamentos mineràrios de sa Sardigna.
S'est isvilupada pro agregatziones sutzessivas, saturando sas àreas dispostas a livellos diferentes de su pendio, segundu sa costumada lògica de s'utilizatzione progressiva de sos filones prus idòneos.
Sos impiantos prus antigos sunt sos duos putzos printzipales (Vittorio Emanuele II, 1869, e Quintino Sella, 1874), chi nointames sa destinatzione industriale ammustrant un'architetura de derivatzione clàssica cun tìmpanos, aiais paradu e curnisas. Sos edifìtzios chi ant bia bia isfiadadu custos putzos sunt un'interessante rastru de su progressu tecnològicu e produtivu de sa mina.
In s'insediamentu abitativu ispicat su palatzu Bellavista, sede de sa diretzione, costruidu in su 1865-66 de s'ingenieri Adolfo Pellegrini, diretore de sa mina. In positzione primàrgia e unu tempus isolada, tenet unu fundu a U, cun un'artu zoccolo pro sas ventanas de su pranu terra e una sèrie de aiais paradu, chi incuadrant sas aberturas de su pranu nòbile, cun unu richiamu ladinu a modellos àulicos de gustu clàssicu. Subra de su retro unu giardinu terrazzato a emiciclo, imbellidu dae essèntzias esòticas comente a sas palmas, permitet un'amprosa bista de sa badde sutastante.
Su birde imbòligat fintzas sas abitatziones pro dirigentes e impreados, aoradas prus a monte, mentras segundu printzìpios geràrchicos recurrentes in totu sas minas, cara a su caminu istatale bènnidu de Igrèsias, a badde sunt dispostas sas domos operajas subra de filas parallelas a ischierat.
A una cuota intermèdia, lu piatza·las de intrada frunit fintzas su furriadu pùblicu de sa sotziedade minerària, cun su bustu de Carlo Baudi de Vesme (1877) e sos edifìtzios de servìtziu: in prus de su betzu ospidale, sa crèsia, s'asilu, s'iscola, totus rispondenti a critèrios de simplesa e de ratzionalidade, costruidos intre sas duas gherras mundiales. Su prus singulare est sa crèsia, inaugurada in su 1945, simpre e geomètrica de impiantu, chi in realidade naschet de sa trasformatzione de sa domo de su fàsciu (1936) cun sa supressione de unas cantas partes e s'annanta de unu campanile e de unu tìmpanu geomètricu.
S'ùrtimu grandu interventu a Monteponi est sa foresteria, ue un'intreu muru de su salone mannu a beru est decoradu cun un'afriscu de Aligi Sassu, realizadu in su 1950 e restauradu in su 1997. Lu pintadu mustra sos traballadores nudos, a s. de sa cumpositzione, contrapostos a sas gallerias chi acollint sos minadores modernos, sovrastate de su paisàgiu industriale.
A badde, a s'in cuddae de su caminu istatale, finas dae sos annos binti de su Noighentos s'est aposentadu Monteponi iscalu cun s'istabilimentu pro s'àtzidu solfòricu, in tzimentu armadu e matones. A monte, semper longu sa SS 126, est visìbile s'ammajadore acùmulu de ludos rujos, oe vinculadu dae sa Soprintendenza a sos Benes Ambientales de Casteddu, derivante de sas iscòrias de su tratamentu eletrolìticu de su zingu, bènnidos de sa mina soprastante.
Sos ex magasinos de sa Mina de Monteponi acasàgiant s'Archìviu Istòricu Mineràriu Igea Spa, visitabile previa addòbiu.

Istòria de sos istùdios
Sos impiantos mineràrios de Igrèsias sunt mentovados in diversas òperas subra de s'archeologia industriale in Sardigna.

Bibliografia
Sotziedade de Monteponi. Tzentenàriu 1850-1950, Torinu, 1950;
S. Mezzolani-A. Simoncini, Sardigna de sarvare. Paisàgios e architetura de sas minas, Nùgoro, Archìviu Fotogràficu Sardu, 1993, pp. 194-212;
M.L. Frongia, "Su traballu in mina in sa pintura sarda de su Noighentos", in S'òmine e sas minas in Sardigna, a cura de T.K. Kirova, Casteddu, Editziones de sa Torre, 1993, pp. 166-167;
F. Masala, "Architeturas mineràrias in Sardigna intre revivals e ecletismu", in S'òmine e sas minas in Sardigna, a cura de T.K. Kirova, Casteddu, Editziones de sa Torre, 1993, pp. 166-167;
F. Masala, "Sos insediamentos mineràrios. Formas, architeturas, problemas", in Sas tzitades de fundatzione in Sardigna, a cura de A. Lino, Casteddu, Cuec, 1998, pp. 43-45;
F. Masala, Architetura de s'Unidade de Itàlia a sa fine de su '900. Nùgoro, Ilisso, 2001, ischeda 48;
Ecletismu e minas. Riflessos europeos in s'architetura e in sa sotziedade sarda intre '800 e '900, catàlogu de sa mustra, a cura de M.B. Lai-P. Olivo-G. Aia impreadu, MiBAC [2004], pp. 50-59.

Comente arribbare
Sa mina de Monteponi si crompet de sa bia Cattaneo, a sa fine de s'abitadu de Igrèsias, longu sa SS 126. Unu caminu internu costeggia unos cantos fràigos intre sas cales sa foresteria in antis de lòmpere a un'ampru piatza·las ue pesant siat edifìtzios de servìtziu siat s'intrada a sa mina.