Gèsturi, Protonuraghe Bruncu Madugui

Su cumplessu s'incrarat suggestivamente subra de sa pibirista S/E de sa Giara, altura de preda niedda a sa làcana intre sas regiones de sa Marmidda, de su Sarcidanu e de s'Arbaree.
S'edifìtziu printzipale rivestit unu notèvole importu subra de su pranu architetònicu, ca torrat in sa casta de sos protonuraghi o nuraghes "a passadissu".
Est una poderosa fràigu in òpera tziclòpica de blocos irregulares de predamolina. Tenet planimetria irregulare, belle reniforme (m 3,80 x m 16,50), e si cunservat in elevadu pro belle m 4,50. S'intrada (larghesa m 1,00; artària m 1,70) est furriadu a S-S/O e ponet subra de un'iscala subra de sa cale s'incrarat, subra de sa d., una nitza. L'iscalat, coberta cun filari in aggetto, si perlongat posca in unu passadissu chi, artziende, dat atzessu a duas càmeras de pranta curvilinea: una subra de sa s., s'àtera prus in fundu a sa d.; a E-N/E de custa ùrtima s'indivìduat su tretu de unu passadissu in asse cun su primu, chi fortzis in orìgine, a unu livellu ribassato, giughiat a una segunda intrada de s'edifìtziu subra de su chirru N/E. Subra de sa s. de su passadissu unu bàrigo s'addentra in sa muratura, cun probabilidade su cumintzu de s'iscala chi giughiat a su terratzu.
S'edifìtziu, de difìtzile letura, est istadu datadu longu tempus a su Calcolitico e a su Brunzu antigu, pro sa presèntzia de tzeràmicas scanalate atribuidas a sa cultura de Monte Claro e pro sa datatzione a su C14 de unos cantos repertos orgànicos atzapados a s'internu de una càmera (1820 a.C., cun bantzigamentu de 250 annos). Studios prus reghentes proponent una datatzione a su Brunzu mèdiu (XV-su de XIV sèc. a.C.) e disacatu un'interpretatzione architetònica noa de s'edifìtziu: in particulare, sos duos ambientes printzipales non diant èssere cabannas cun coberturas straminee a bista subra de su terratzu, comente a ipotizadu dae su Lilliu, ma càmeras internas cun bias a filari a setzione tuva-ogivale.
A unos 100 m a O de su nuraghe s'estendet unu bidditzolu de cabannas. Custas sunt tòddidas in isolados, giuntas intre issas e dispostas a inghìriu a cortes comunas tzentrales. Sos vanos tenent forma tzirculare e pamentos lastricados e acciottolati; sunt presentes foghiles, nitzas, sediles e ripianos a sos muros. Sas cabannas ant torradu materiales de su Brunzu finale (XIII-su de X sèc. a.C.).

Istòria de sos iscavos
Su nuraghe e una parte de su bidditzolu fiant istados fossados in su 1962 de Giovanni Lilliu. Sas iscumbatas de su bidditzolu aiant sighidu in su 1980-83 a òpera de Gabriella Puddu e posca a òpera de Alessandro Usai.

Bibliografia
E. Contu, "S'architetura nuràgica", in Ichnussa. Sa Sardigna de sas orìgines a s'edade clàssica, Milanu, Scheiwiller, 1981;
M.G. Puddu, "Nota preliminare a sa campagna de iscavu 1980-83 in su cumplessu nuràgicu Bruncu Madugui", in Territòriu de Gèsturi. Tzensimentu archeològicu, Casteddu, Amministratzione Provintziale de Casteddu-Assessoradu a sa Cultura, 1985, pp. 275-286;
G. Lilliu, Sa tziviltade de sos sardos de su paleolìticu a s'edade de sos nuraghes, Torinu, Rai FIAS, 1988;
A. Aia impreadu, "Iscavos in s'isoladu B de su bidditzolu nuràgicu de Bruncu Madugui (Gèsturi): campagna 1990", in Cartulàrios de sa Soprintendenza archeològica pro sas provìntzias de Casteddu e Aristanis, 8, pp. 87-99;
U. Badas, "Su nuraghe Brunku Madugui de Gèsturi: unu riesame de su monumentu e de s'asciugàriu tzeràmicu", in Cartulàrios de sa Soprintendenza archeològica pro sas provìntzias de Casteddu e Aristanis, 9, 1992, pp. 31-66;
G. Lilliu, sos de I nuraghes. Turres preistòricas de Sardigna, prefatzione de A. Moravetti. Nùgoro, Ilisso, 2005.

Comente arribbare
Dae su tzentru de su paisu de Gèsturi, subra de sa manca, signalada dae cartellos, cumintzat su caminu pro sa Giara. Si protzedit pro 4,2 km finas a cròmpere su parchègiu situadu a sa tzima de sa Giara, ue s'agatat fintzas s'atuale intrada a su parcu: su nuraghe est subra de sa manca e est a largu belle m 4000 de cursare subra de una stradina a pees o in vetura.