In sa punta de Bonaria fiant istadas fossadas sas tumbas de sa necròpoli romana e de sa prima comunidade cristiana de Casteddu. A s. de sa basìlica pesat su santuàriu fraigadu in su 1324-25, sa prus antiga architetura gòticu-catalana in Sardigna.
Subra de su de finire de su sèculu XVII babbu Bernardo de Cariñena, mercedario de su cunventu de Bonaria, fiat devènnidu artzipìscamu de Casteddu. Fiat istadu issu a bòlere su fràigu de una crèsia noa, de acostagiare a s'antigu santuàriu trecentesco. Sos traballos fiant cumintzados in su 1704 ma non fiant andados in prus de sas fases preliminares.
Cando sa Sardigna fiat coladu a su ducadu de Savoja, fiat istadu afidadu unu progetu nou a s'ingenieri militare piemontesu Antonio Felice De Vincenti. Issu aiat esecutadu fintzas unu pregevole modellu de linna, totora chi esistit, cunsideradu sa testimonia prus primidia e orgànica de su Barocu in Sardigna. Su De Vincenti fundet elementos piemontesos, in particulare guariniani, e ispagnolos, imparados siat in Sitzìlia siat in Sardigna. Su progetu previdiat un'impiantu a tres navadas, navada pagu pronuntziadu, cùpulas subra de su presbitèriu e a sa rugrada cun sa navada, pronao de intrada. Sende chi mai realizadu, fiat istadu de esèmpiu pro sa sutzessiva architetura isolana.
In su 1742 fiat istadu costruidu su pronao. Intre su 1764 e su 1765 su marmoraro casteddàiu Squinardi aiat realizadu sas colunnas binate e sos capitellos chi scandiscono sa navada. Su traballu fiat istadu posca cumpletadu dae sos carpentieri Denergry e Dejoannis. In su 1778 unu àteru ingenieri piemontesu, Giuseppe Viana, aiat annantu a su progetu cunsistentes mudas, fintzas issas però mai realizadas.
Pro farta de fundos e pro s'opositzione de su guvernu sabàudu, sos traballos fiant istados de su totu suspesos in su 1804; in su 1866 su cunventu e s'àrea de s'erigenda crèsia fiant istados incamerados dae su Comunu de Casteddu e su restu fiat coladu a su Demàniu de s'Istadu.
Petzi in ocasione de sos traballos chi aiant triuladu s'assentu de su santuàriu, intre su 1869 e su 1875, si fiat torradu a leare su progetu de urtimare sa crèsia. In su 1907 paba Piu X aiat proclamadu sa Vèrgine de Bonaria Patrona Massima de sa Sardigna; s'avenimentu aiat dèvidu seguru atzelerare sa riapertura de unu cantiere oramai invàdidu dae sa vegetatzione e cun sas istruturas pericolanti pro sa longa espositzione a sas intemperie. Sos traballos aiant torradu a leare in su 1910 suta de sa diretzione de s'ingegner Simonetti, su cale aiat detzìdidu de esecutare in tzimentu armadu sas coberturas de sas navadas e sa cùpula a sa rugrada cun sa navada; si tratat de unu de sos primos esèmpios in Sardigna de impreu de su materiale nou, de sa cale progetatzione e esecutzione si fiat ocupada sa sotziedade Porcheddu de Torinu. Sa crèsia fiat istada cunsagrada, mancari non de su totu urtimada, in su 1926, e aiat àpidu de Piu XI su tìtulu de Basìlica Minore.
De fritas formas classitzistas, tenet impiantu a rughe latina. Sa fatzada est partzida in duos òrdines: cuddu inferiore, a tres fornici incuadrados dae còpias de lesene, ponet in su pronao de intrada, partzidu in tres campadas; in cuddu superiore s'aberit sa lògia de sas beneditziones iscumpassada dae unu tìmpanu cun s'istemma de sos mercedari.
L'interno, a tres navadas e ampra navada, tenet deghe capellas, bator pro chirru in sas navadas laterales e duas in sa navada, a sos chirros de su presbitèriu. Sa navada tzentrale est bortada a carrada scandita de sottarchi, cuddas laterales tenent bias a vela sovrastate de cupolini otagonales. A sa rugrada cun sa navada s'àrtziat una cùpula subra de tamburu otagonale, concruida dae lanterna.
Sos bombardamentos de su 1943 aiant provocadu sa ruta de sos istucos dorados de sas bias e de sa cùpula, de sas curnisas e de sos intonaci pintados. A sos primos traballos de reimpreu, operados dae su Gèniu Tzivile in su lestru pustisgherra, aiant sighidu, dae su 1958, sos chi aiant dadu a s'edifìtziu sa beste atuale, dirìgidos de s'architetu peruginu Gina Baldracchini. Su degradu de sas istruturas in tzimentu armadu, causadu dae s'umidade e de s'àera salmastra, at rèndidu netzessàrios ulteriores traballos de restàuru dirìgidos, intre su 1983 e su 1998, de sos architetos Jolao Nche fàghere e Marco Atzeni.

Istòria de sos istùdios
Sa crèsia est ogetu de una sintètica ischeda in su volùmene de Salvatore Naitza subra de s'architetura tardu de su Seschentos e purista (1992).

Bibliografia
Su santuàriu de N.S. de Bonaria restauradu, Casteddu, Sotziedade Poligrafica Sarda, 1960;
A. Cavallari Murat, ''Giuseppe Viana, architetu sabàudu in Sardigna'', in Rassegna Tècnica de sa sotziedade ingenieras e architetos in Torinu, n.s., 14, n. 12, nadale 1960;
A. Cavallari Murat, ''Iscumbatas subra de s'espansione in Sardigna de s'architetura de su Setighentos piemontesa'', in Bulletinu de su tzentru istùdios pro s'istòria de s'architetura, 17, 1961;
P. Leo-G. Melchionna, Santuàriu de N.S. de Bonaria, Casteddu, Sotziedade Poligrafica Sarda, 1970;
M. Pintus, ''Santuàriu, basìlica e cunventu de N. Sennora de Bonaria'', in Casteddu Bighinados istòricos. Villanova, Cinisello Balsamo, Silvana, 1991;
S. Naitza, Architetura de su tardu '600 a su classitzismu purista. Nùgoro, Ilisso, 1992, ischeda 15;
A. Sanna, Primas aplicatziones de su calcestruzzo armadu in Sardigna. Sas òperas casteddàias de s'ing. G.A. Porcheddu, Casteddu, CUEC/DIARCH, 2003;
I. Nche fàghere, ''Maestri marmorari lìgures e lombardos ativos in Sardigna de sa metade de su Setighentos a sas primas dècadas de s'Otighentos'', in Cartulàrios aristanesos, 51-52, 2004.