Una faina edilìtzia manna e multiforme

Sas crèsias giuigales si podent piessinnare distinghende•las in cronologia. Podimus sebestare unu romànicu de cumentzu, chi si podet pònnere intre su 1050 e su 1150, e chi est annoditadu ca fiant bènnidos mastros dae Pisa, paris cun cuddos dae Lucca (comente in sa crèsia de Santu Giuanne de Viddalba) e mastros catalanos e proventzales lòmpidos in fatu a sos mòngios de s'abbadia de Santu Vitore de Marsìllia (Santu Sadurru de Casteddu, Santu Efis de Nora in su de Pula).
Sas crèsias giuigales si podent piessinnare distinghende•las in cronologia. Podimus sebestare unu romànicu de cumentzu, chi si podet pònnere intre su 1050 e su 1150, e chi est annoditadu ca fiant bènnidos mastros dae Pisa, paris cun cuddos dae Lucca (comente in sa crèsia de Santu Giuanne de Viddalba) e mastros catalanos e proventzales lòmpidos in fatu a sos mòngios de s'abbadia de Santu Vitore de Marsìllia (Santu Sadurru de Casteddu, Santu Efis de Nora in su de Pula).
In custu tempus sunt acumpridos edifìtzios de mannària desemplada e essit a campu sa punna de tènnere in contu prus s'istrutura chi non sa decoratzione. Sos edifìtzios prus nòdidos de su perìodu sunt Santu Gaine de Portu Turres, Santa Maria de su Rennu de Àrdara, Santa Maria de Bonàrcadu e sas seas de S. Simplitzu de Òlbia, Santa Giusta e Santu Antiogu de Bisàrtziu (Otieri).
Su Romànicu in frore sighit custa fase de isperimentatzione, intre su 1150 e su 1250, cando su ligòngiu cun Pisa si faghet prus istrintu, sende chi tzìrculant sos mastros intre s'ìsula e sa terra manna, e sende presentes - a manera fitiana - sos mercantes chi aiant tentu unu ruolu de importu in s'economia e sa polìtica.
Printzipiende dae sa crèsia de Santu Nigola de Otzana, chi est edifìtziu chi s'assentat in mesania, intre sos duos momentos, sunt impreados mèdios noos, a dae chi si fràigant edifìtzios mannosos in ue sa decoratzione architetònica est prus a sa moda e si faghet semper prus logu. Si bidet de prus in sas fatzadas custu sistema decorativu nou, cando si faghent sas lògias farsas e subrapostas, espressadas, a manera nòdida, in Santu Pedru de Sorres. Dae su 1160 essit a pìgiu un'àtera annoadura, cando s'ispàinat s'òpera bìcroma, chi est una filera de pedras nieddas (fùmigas, de tonalidades diferentes) e pedras craras (carchina). Esempros de custa tècnica, de sos prus nòdidos e famados, sunt sa Santìssima Trinidade de Sacàrgia, Santa Maria de Tergu e Santu Pedru de su Rughefissu, in Bultzi. De sa de tres fases, una est cudda de su romànicu finale, intre su 1250 e su 1300, chi tenet su piessinnu de elementos decorativos gòticos postos in un'impiantu galu romànicu. Custu, in Sardigna, cumbinat ca cando est acudidu su gòticu no at mudadu sas maneras de fraigare dae sas raighinas, ma s'est insertadu in su cuntestu culturale romànicu - si podet nàrrere - sighende•lu. In sa fase de cumentzu sos mudòngios pertocaiant mescamente sos elementos de superfìtzie, comente sas formas de sos archetos pènsiles e sas bentanas o sos pedutzos, chi los faghiant prus longos.
Sa rapresentatzione de custa fase ùrtima est a dae chi Santa Maria de Bonàrcadu est istada ismanniada, ma si podet bìdere fintzas in sa sea de Santu Pantaleu de Dolianova, cando l'ant torrada a fraigare, in Santu Pedru de Zuri (Bilartzi), ue in su fràigu b'aiat traballadu su mastru Anselmu de Como, e finas in sa crèsia de Santu Pedru extra muros in Bosa, ue si cumproat chi b'ant postu manu Anselmu e sos mastros suos.