Aristanis, seu, capella de Santu Luigi Gonzaga, 1831

Su primu Otighentos

Su 3 de martzu 1799 su re de Sardigna Carlo Emanuele IV de Savòia, a pustis de sa fuida dae su Piemonte, lompet a Casteddu ocupadu dae sas tropas de Napoleone, cun in fatu familiares e collaboradores. A dae chi sa corte s'istentat in s’ìsula finas a su 1814, custu dae unu ghetu abbiat sa restauratzione polìtica e tzivile, dae s’àteru faghet balangiare a sos Savòia unu cunsensu nou.
Su 3 de martzu 1799 su re de Sardigna Carlo Emanuele IV de Savòia, a pustis de sa fuida dae su Piemonte, lompet a Casteddu ocupadu dae sas tropas de Napoleone Bonaparte, cun in fatu una truma de familiares e collaboradores.
A dae chi sa corte s'istentat in s’ìsula finas a su 1814, custu dae unu ghetu abbiat sa restauratzione polìtica e tzivile, dae s’àteru faghet balangiare a sos Savòia unu cunsensu nou, mescamente de sas classes dirigentes chi ant a èssere posca ocupadas in sas atividades de guvernu. Sa presèntzia sabàuda si a una banda intzidat de prus a cambiare sa moda e sa cultura, a s’àtera est unu elementu de frenu pro neghe de sos bisòngios de una nobilia cun rendas e de una burocratzia ampra.

Pro su chi pertenet sas cuncàmbias culturales, est istada de significu s’òpera de Carlo Felice, antis regente e a pustis soberanu, chi impitzende∙si·nche at organizadu s’istrutzione pùblica (fintzas universitària) e s'ismanniamentu de sa bida culturale cun s’istitutzione de unu museu e sa promotzione de sa Bellas Artes.

Intre sas cajones de su mudòngiu de sas costumas e de sa moda si notat chi si torrant a dare balia, distinghende∙los dae sa tzitade, sos sartos comente resursa econòmica de manigiare a manera ratzionale. No est de badas difatis chi Carlo Felice, in su segundu visurennu suo, tramudat a Villa d’Orri, s'abitòriu de campànnia de s’amigu suo e consigeri marchesu Istèvene Manca de Villahermosa, posta in sa marina a prope de Casteddu a binti de chilòmetros dae sa tzitade. Custa visione noa de sas cosas essit a campu in su fràigu de portales monumentales de intrada a sas propriedades coltivadas e organizadas in dominàrios.